భారతీయ రాజకీయ ఆలోచనలు - II
(Indian Political Thought - II)

కథనం: ప్రాచీన భారతదేశంలో, రాజ్యం అనేది మనుషులు సృష్టించిన లౌకిక యంత్రం కాదు; విశ్వవ్యవస్థను నిర్వహించడానికి ఏర్పడిన దైవిక సాధనం. రాజు చట్టానికి అతీతుడు కాదు; అతను ధర్మానికి (విధి మరియు ధర్మబద్ధమైన శాసనానికి) సేవకుడు.

• రాజ్య ఆవిర్భావ కథ (మత్స్య న్యాయం): ప్రాచీన గ్రంథాల ప్రకారం, మొదట్లో మనుషులు స్వర్ణయుగంలో నివసించేవారు. దురాశ ప్రవేశించగానే, సమాజం మత్స్య న్యాయం (పెద్ద చేప చిన్న చేపను మింగేయడం) లోకి కూరుకుపోయింది. పూర్తి అరాచకాన్ని నివారించడానికి, దేవుడు (లేదా ప్రజలు) రాజ్యాన్ని సృష్టించారు.
• బౌద్ధ సిద్ధాంతం (మహాసమ్మత): బౌద్ధమతం దైవిక జోక్యాన్ని తిరస్కరించింది. దీఘ నికాయం ప్రకారం, రాజ్యం పూర్తిగా మానవ నిర్మితమైన సామాజిక ఒప్పందం (Social Contract) ద్వారా ఏర్పడింది. ప్రజలు అత్యంత సమర్థుడైన వ్యక్తిని ఎన్నుకుని అతడిని మహాసమ్మత (గొప్పగా ఎన్నుకోబడినవాడు) అని పిలిచి, తమ పండిన పంటలో కొంత భాగాన్ని పన్నుగా చెల్లించారు.

కథనం: ప్రాచీన సామ్రాజ్యాలు విస్తరించినకొద్దీ, పాలన సంక్లిష్టంగా మారింది. కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం భారతీయ ఆలోచనా విధానాన్ని స్వచ్ఛమైన నైతికత నుండి వాస్తవికత (Realism) వైపు మళ్ళించింది. ఆయన మండల సిద్ధాంతాన్ని (నీ పొరుగున ఉన్న రాజు నీ శత్రువు, కానీ అతని వెనుక ఉన్న రాజు నీకు సహజ మిత్రుడు) ప్రవేశపెట్టాడు. మరోవైపు, మనువు వర్ణ వ్యవస్థ ద్వారా కఠినమైన సామాజిక అంతరాలను చట్టబద్ధం చేశాడు.

ఇస్లామిక్ & బ్రిటిష్ ఆటంకాలు:

• ఇస్లామిక్ యుగం: కేంద్రీకృత ఆదాయ వ్యవస్థలను (మన్సబ్దారీ విధానం వంటివి) ప్రవేశపెట్టింది. రాజకీయాధికారాన్ని ఇస్లామిక్ న్యాయశాస్త్రంతో మిళితం చేసింది.
• బ్రిటిష్ వలసవాదం: బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కేవలం భారతదేశాన్ని జయించడమే కాకుండా, దాని మూలాలను నాశనం చేసింది. వ్యవసాయాన్ని వ్యాపారమయం చేసి, రైతులను వాణిజ్య పంటలు (ఇండిగో) పండించేలా ఒత్తిడి చేసింది. కరువులు వచ్చినప్పుడు, రైతులు క్రూరమైన వడ్డీ వ్యాపారుల (Moneylenders) వలలో చిక్కుకుని భూములు కోల్పోయారు.
• ఊహించని పరిణామం: తమ భారీ పాలనా యంత్రాంగాన్ని చౌకగా నడపడానికి బ్రిటిష్ వారు ఆంగ్ల విద్యను ప్రవేశపెట్టారు. ఇది అనుకోకుండా మధ్యతరగతి మేధావుల (Middle Class Intelligentsia) ఆవిర్భావానికి దారితీసింది—లాయర్లు, జర్నలిస్టులు, గుమస్తాలు. స్వేచ్ఛ, సమానత్వం వంటి పాశ్చాత్య భావాలను చదివిన ఈ వర్గమే బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి పునాదులు కదిలించింది.

కథనం: 1800ల నాటికి, హిందూ సమాజం స్తబ్దుగా, అంటరానితనం, బాల్య వివాహాలు, సతీసహగమనం వంటి దురాచారాలతో నిండిపోయింది. బ్రిటిష్ వారు శారీరకంగా బలవంతులు కావడం వల్ల కాదు, భారతీయ సమాజం సామాజికంగా, మేధోపరంగా జబ్బుపడటం వల్లే మనం జయించబడ్డామని విద్యావంతులైన మధ్యతరగతి గ్రహించింది. ఇది భారతీయ పునరుజ్జీవనానికి (Indian Renaissance) దారితీసింది—ఉపనిషత్తుల స్వచ్ఛమైన ఆధ్యాత్మికతను, పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ హేతువాదాన్ని మేళవించి భారతదేశ అంతర్గత రుగ్మతలను నయం చేసే మేధోపరమైన మేల్కొలుపు. ఇక్కడి నుండి మన ప్రస్తుత సెమిస్టర్ కథ ప్రారంభమవుతుంది.

కథ: రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ ఆధునిక భారతదేశ పితామహుడు. ఉదంతం: యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు, రాయ్ తన వదినగారిని సోదరుని చితిపై సజీవ దహనం (సతీసహగమనం) చేయడాన్ని చూసి తీవ్రంగా చలించిపోయాడు. ఈ భయంకరమైన ఆచారాన్ని నాశనం చేయాలని శపథం చేశాడు. 1828లో, హిందూ మతంలోని మూఢనమ్మకాలను ప్రక్షాళన చేయడానికి మొట్టమొదటి ఆధునిక సంస్కరణోద్యమమైన బ్రహ్మ సమాజాన్ని స్థాపించాడు.

రాయ్ ఒక అద్భుతమైన వ్యూహాన్ని ఉపయోగించాడు: ప్రస్తుత ఆచారాలు వేదాలకు విరుద్ధమైనవని నిరూపించడానికి ప్రాచీన హిందూ గ్రంథాలనే (వేదాలు, ఉపనిషత్తులు) ఉదహరించాడు.

• సతీసహగమనంపై పోరాటం: సతీ అనేది మతం కాదని, అది హత్య అని రాయ్ వాదించాడు. ఆయన నిరంతర ప్రచారం కారణంగా, బ్రిటిష్ వారు (లార్డ్ విలియం బెంటింక్) 1829లో సతీని చట్టబద్ధంగా నిషేధించారు.
• మహిళా విముక్తి: బాల్య వివాహాలు, బహుభార్యాత్వానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. వితంతు పునర్వివాహాన్ని, మహిళల ఆస్తి హక్కులను గట్టిగా సమర్థించారు.
• విగ్రహారాధన నిర్మూలన (ఏకేశ్వరోపాసన): దేవుడికి రూపం లేదని, ఆయన సర్వోన్నతుడని రాయ్ వాదించాడు. బహుదేవతారాధన, జంతు బలులు, పూజారుల అవసరాన్ని తిరస్కరించాడు.
• కుల వ్యవస్థపై దాడి: బ్రహ్మ సమాజం కఠినమైన వర్ణ వ్యవస్థను తిరస్కరించి, విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని ప్రోత్సహించింది.
• ఆధునిక విద్యకు మద్దతు: ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రం ద్వారానే భారతదేశం బాగుపడుతుందని రాయ్ నమ్మాడు. భారతీయ యువతకు పాశ్చాత్య భౌతికశాస్త్రం, తత్వశాస్త్రాన్ని పరిచయం చేస్తూ హిందూ కళాశాల స్థాపనకు సహాయపడ్డాడు.

• దేవేంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (స్థిరీకర్త): రాయ్ మరణానంతరం, సమాజం దాదాపు పతనమైంది. ఠాగూర్ తత్వబోధిని సభ ను స్థాపించి దానికి ఒక మతపరమైన నిబంధనల గ్రంథాన్ని అందించి దానికి ప్రాణం పోశాడు. ఆయన సంప్రదాయవాది; హిందూ మతాన్ని లోపలి నుండి నెమ్మదిగా సంస్కరించాలనుకున్నాడు. క్రైస్తవ మిషనరీలు పేద హిందువులను మతం మార్చడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు.
• కేశవ్ చంద్ర సేన్ (రాడికల్ ఫైర్‌బ్రాండ్): సేన్ యువకుడు, తెలివైనవాడు మరియు క్రైస్తవ మతం పట్ల ఆకర్షితుడయ్యాడు. సమాజాన్ని (మద్రాసు, బాంబేలకు) విస్తరించి అఖిల భారత ఉద్యమంగా మార్చాడు. అయితే, ఆయన కులాంతర వివాహాలు, మహిళలకు నాయకత్వ పాత్రలు ఇవ్వడం వంటి అతి రాడికల్ సంస్కరణలను ముందుకు తెచ్చాడు. ఇది ఠాగూర్ కు నచ్చక సేన్ ను తొలగించాడు.
• చీలిక (1866): సమాజం విడిపోయింది. ఠాగూర్ కన్జర్వేటివ్ ఆది బ్రహ్మ సమాజానికి నాయకత్వం వహించగా, సేన్ రాడికల్ భారత వర్షీయ బ్రహ్మ సమాజాన్ని (Brahma Samaj of India) స్థాపించాడు.

• సానుకూల ప్రభావం (Positives):
  • మేధోపరమైన మేల్కొలుపు: ఇది మూఢనమ్మకాల సంకెళ్లను తెంచింది. భారతీయులు తర్కం మరియు హేతువును ఉపయోగించి ఆచారాలను ప్రశ్నించడం ప్రారంభించారు.
  • మానవ హక్కుల జననం: అట్టడుగు వర్గాలకు, ముఖ్యంగా మహిళలకు రక్షణ కల్పించే మొదటి వ్యవస్థీకృత ఉద్యమం ఇది. ఇది భవిష్యత్తులో లింగ సమానత్వానికి పునాది వేసింది.
  • రాజకీయ బీజాలు: ఇది బెంగాల్‌లో విద్యావంతులైన, ఆత్మవిశ్వాసం గల మధ్యతరగతిని సృష్టించింది. ఇదే వర్గం తర్వాత కాలంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ను స్థాపించింది.
• పరిమితులు (విమర్శలు):
  • ఉన్నత వర్గాలకే పరిమితం (Elitist): ఇది ఒక "కుర్చీ విప్లవం." ఇది కోల్‌కతాలోని ధనిక, ఆంగ్లం మాట్లాడే మేధావులకే పరిమితమై, నిరక్షరాస్యులైన గ్రామీణ రైతులతో సంబంధం ఏర్పరచుకోవడంలో పూర్తిగా విఫలమైంది.
  • సంస్థాగత బలహీనత: తరచుగా జరిగే అహంకార పూరిత ఘర్షణలు, సైద్ధాంతిక చీలికలు (1866 చీలిక వంటివి) కాలక్రమేణా దాని రాజకీయ శక్తిని తీవ్రంగా తగ్గించాయి.

కథ: బెంగాల్‌లోని బ్రహ్మ సమాజాన్ని ఉన్నత వర్గాల పురుషులు నడుపుతుండగా, మహారాష్ట్రలో (1873) జ్యోతిరావు పూలే ఉద్యమం మట్టిలో, అట్టడుగు స్థాయి నుండి పుట్టింది. ఉదంతం: పూలే మాలి (తోటమాలి) కులానికి చెందినవాడు. ఒకసారి ఆయన తన బ్రాహ్మణ స్నేహితుడి పెళ్ళికి వెళ్ళాడు. ఆయన కులం తెలిసిన వెంటనే, అతిథులు ఆయనను దారుణంగా అవమానించి బయటికి గెంటేశారు. బ్రాహ్మణుల ఆధిపత్యానికి అణగారిన కులాలు బానిసలుగా ఉన్నంతకాలం బ్రిటిష్ వారి నుండి రాజకీయ స్వేచ్ఛ పొందినా ఎలాంటి ప్రయోజనం లేదని ఆయన గ్రహించాడు.

బ్రిటిష్ పాలనకు ముందు పీష్వాలు (మరాఠా సామ్రాజ్యంలో బ్రాహ్మణ ప్రధాన మంత్రులు) అత్యంత భయంకరమైన ఛాందసవాద యుగాన్ని అమలు చేశారు.

• అంటరానితనం యొక్క క్రూరత్వం: అంటరానివారిపై (మహార్లు, మాంగ్ లు) అమానవీయ చట్టాలు రుద్దబడ్డాయి. తమ "అపవిత్రమైన" అడుగుజాడలను చెరిపేయడానికి నడుముకు చీపురు/ముళ్ళ కంచె కట్టుకోవాలని, మరియు తమ ఉమ్మి భూమిని అపవిత్రం చేయకుండా మెడలో ఒక మట్టి కుండను వేలాడదీసుకోవాలని నిబంధనలు పెట్టారు.
• విద్య నిరాకరణ: శూద్రులు, అతి-శూద్రులు చదవడం, రాయడం లేదా సంస్కృతం నేర్చుకోకుండా కఠినంగా నిషేధించారు, తద్వారా వారిని అజ్ఞానంలో బంధించారు.
• ఆర్థిక దోపిడీ: పరిపాలన, పన్నుల వసూళ్లను (కులకర్ణులు) బ్రాహ్మణులే గుత్తాధిపత్యం చేశారు. వారు నిరక్షరాస్యులైన నిమ్న కులాల రైతుల (కుంబీలు) పై కనికరం లేకుండా పన్నులు విధించి, వారిని అంతులేని అప్పుల ఊబిలోకి నెట్టారు.

పూలే ఆలోచనలు పేలుడు పదార్థాల్లాంటివి, ఇవి బ్రాహ్మణ ఆధిపత్య కథనాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.

• ఆర్యన్ దండయాత్ర సిద్ధాంతం: పూలే భారతీయ చరిత్రను తిరగరాశాడు. బ్రాహ్మణులు దైవాంశ సంభూతులు కారని, వారు విదేశీ ఆర్యన్ ఆక్రమణదారులని, ఇక్కడి స్థానిక ప్రజలను (శూద్రులను) జయించి, వారిని మానసికంగా బానిసలుగా మార్చేందుకు కుల వ్యవస్థను ఒక కృత్రిమ సాధనంగా సృష్టించారని వాదించాడు.
• విద్యే అంతిమ ఆయుధం: శారీరక బానిసత్వం కంటే మానసిక బానిసత్వం చాలా ప్రమాదకరమని ఆయన గ్రహించాడు. ప్రాణహాని ఉన్నప్పటికీ, పూలే మరియు ఆయన విప్లవాత్మక భార్య, సావిత్రిబాయి పూలే, 1848లో భారతదేశంలో బాలికల కోసం మొట్టమొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. అనంతరం అంటరానివారి కోసం పాఠశాలలు తెరిచారు.
• కాంగ్రెస్‌పై విమర్శ: అగ్రవర్ణ న్యాయవాదుల క్లబ్ అయిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, చెమటోడ్చే శూద్ర రైతుల సంక్షేమం గురించి ఎప్పటికీ చిత్తశుద్ధితో పట్టించుకోదని బహిరంగంగా తిరస్కరించాడు.

1873లో స్థాపించబడిన సత్యశోధక్ సమాజ్ (Truth-Seekers' Society) లక్ష్యం ఒక్కటే: నిమ్న కులాలకు విముక్తి కల్పించడం.

• విశ్వ ఏకేశ్వరోపాసన: సార్వజనిక్ సత్య ధర్మం బోధించారు. మనుషులందరూ ఒకే సృష్టికర్త బిడ్డలు అని, ఏ కులమూ పుట్టుకతో గొప్పది కాదని చాటారు.
• మధ్యవర్తుల (పూజారుల) బహిష్కరణ: సమాజం బ్రాహ్మణ పూజారులు లేకుండానే వివాహాలు, నామకరణోత్సవాలు నిర్వహించడం ద్వారా రోజువారీ జీవితంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చింది. ఇది పురోహితుల ఆర్థిక గుత్తాధిపత్యంపై ప్రత్యక్ష దెబ్బ.
• శాస్త్రాల తిరస్కరణ: వర్ణ వ్యవస్థను సమర్థించే వేదాలు, స్మృతులు, పురాణాలను బ్రాహ్మణులు తమ ఆధిపత్యాన్ని సమర్థించుకోవడానికి సృష్టించిన నకిలీ పత్రాలని ప్రకటించి, వాటిని పూర్తిగా పక్కనబెట్టారు.
• మూఢనమ్మకాలపై హేతువాదం: జ్యోతిష్యం, ఖరీదైన ఆచారాలు, గుడ్డి నమ్మకాలను తిరస్కరించి, ప్రతి వ్యక్తి తార్కిక ఆలోచనల ద్వారా సత్యాన్ని అన్వేషించాలని ప్రోత్సహించారు.

కథ: 1857 రక్తపాత తిరుగుబాటు తర్వాత, బ్రిటిష్ వారు ముస్లింలను నిందిస్తూ వారిపై తీవ్ర అనుమానం పెంచుకున్నారు. ఫలితంగా, ముస్లింలు తమ భూములను, ఉద్యోగాలను కోల్పోయారు. చాందసవాద మౌల్వీలు ఆంగ్ల విద్య "ఇస్లాంకు విరుద్ధం" అని ప్రకటించడంతో పరిస్థితి మరింత దిగజారింది. ముస్లింలు పాశ్చాత్య విద్యను స్వీకరించకపోతే, వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న హిందూ మధ్యతరగతి చేతిలో శాశ్వతంగా వెనుకబడిపోతారని సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ గ్రహించాడు.

• పునరుజ్జీవనం (సానుకూలతలు):
  • మేధోపరమైన మేల్కొలుపు: సర్ సయ్యద్ తన శక్తివంతమైన పత్రిక తహజీబ్-ఉల్-అఖ్లాక్ ద్వారా చాందసవాద మౌల్వీలపై తీవ్రంగా దాడి చేశాడు. ఖురాన్ ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రం మరియు హేతువాదానికి పూర్తిగా అనుకూలంగా ఉంటుందని వాదించాడు.
  • ఆర్థిక రక్షణ: ముస్లింలు ఆంగ్ల విద్యను అభ్యసించాలని, బ్రిటిష్ పాలకుల పట్ల సంపూర్ణ విధేయత చూపాలని ఒప్పించడం ద్వారా, ఆయన వారికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు సాధించిపెట్టాడు, 1857 అనంతర ఆర్థిక సంక్షోభం నుండి వారిని బయటపడేశాడు.
  • సామాజిక సంస్కరణ: ముస్లింలలో ఉన్న పరదా పద్ధతి, బహుభార్యాత్వం, మరియు కర్మ సిద్ధాంతం (Fatalism) కు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేశాడు.
• చీకటి కోణం (విమర్శలు):
  • ఉన్నత వర్గాల పక్షపాతం: ఈ ఉద్యమం ఎక్కువగా అష్రఫ్ లకు (ఉన్నత వర్గాల ముస్లిం భూస్వాములు, కులీనులు) ప్రయోజనం చేకూర్చింది, పేద ముస్లిం చేతివృత్తులవారికి, రైతులకు పెద్దగా చేసిందేమీ లేదు.
  • వేర్పాటువాద బీజాలు: బ్రిటిష్ వారి అనుగ్రహం నిలబెట్టుకోవడం కోసం, సర్ సయ్యద్ ముస్లింలను హిందూ ఆధిపత్యం ఉన్న భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు దూరంగా ఉండాలని సలహా ఇచ్చాడు. ఈ రాజకీయ ఒంటరితనం కాలక్రమేణా జిన్నా ద్విజాతి సిద్ధాంతానికి బీజాలు వేసింది.

1875లో స్థాపించబడిన MAO కళాశాల (తరువాత అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంగా మారింది) ఈ ఉద్యమానికి గుండెకాయ లాంటిది.

• నాయకత్వం (Leadership): 20వ శతాబ్దంలో ముస్లిం సమాజానికి ప్రాతినిధ్యం వహించి, వారిని నడిపించగల విద్యావంతులైన, ఆధునిక ఉన్నత వర్గాన్ని క్రమబద్ధంగా తయారుచేయడం.
• సమన్వయం (Assimilation): పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ విద్యను (భౌతికశాస్త్రం, ఆధునిక చరిత్ర) ఇస్లామిక్ వేదాంతం, నైతికతలతో సజావుగా మిళితం చేసి, అవి పరస్పర విరుద్ధం కావని నిరూపించడం.
• శీల నిర్మాణం (Character Building): విద్యార్థులలో విశాల దృక్పథాన్ని, హేతుబద్ధమైన క్రమశిక్షణను, మరియు బ్రిటిష్ రాచరిక వ్యవస్థ పట్ల తిరుగులేని రాజకీయ విధేయతను పెంపొందించడం.
• ఉపాధి (Employment): బ్రిటిష్ సివిల్ సర్వీసెస్‌లో ఉన్నత, లాభదాయకమైన పదవుల కోసం యువ ముస్లింలకు శిక్షణ ఇచ్చి అర్హులుగా మార్చడం.

కథ: ఇ.వి. రామస్వామి (పెరియార్) అణగారిన వర్గాల కోసం పోరాడటానికి తన సంపన్న వ్యాపార జీవితాన్ని వదులుకున్నాడు. ఉదంతం: యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు పవిత్ర కాశీ నగరానికి వెళ్ళిన ఆయన తీవ్ర ఆకలితో ఉన్నాడు. ఒక ధర్మసత్రంలో భోజనం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే, బ్రాహ్మణేతరుడు అయినందున ఆయనను వీధిలోకి గెంటేశారు. ఈ అవమానం ఆయనలో బ్రాహ్మణ ఆధిపత్యంపై జీవితకాల ద్వేషాన్ని రగిల్చింది.

• ఇది ఏమిటి? 1925లో ప్రారంభమైన ఇది తమిళనాడులో వర్ణ వ్యవస్థ, మూఢనమ్మకాలు, పురోహిత పెత్తనం, లింగ అసమానతలను పూర్తిగా నిర్మూలించి, ద్రావిడుల ఆత్మగౌరవాన్ని పునరుద్ధరించడం లక్ష్యంగా సాగిన రాడికల్, మిలిటెంట్ సామాజిక-సాంస్కృతిక విప్లవం.
• చారిత్రక నేపథ్యం (ప్రేరక శక్తులు): పెరియార్ మొదట్లో గాంధీ నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్‌లో గట్టి నాయకుడు. కానీ రెండు సంఘటనలు ఆయనను మార్చాయి:
  1. గురుకులం సంఘటన: కాంగ్రెస్ నిధులు సమకూర్చే పాఠశాలలో (చేరన్మహాదేవి గురుకులం), బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణేతర విద్యార్థులకు వేర్వేరు గదుల్లో భోజనం పెట్టడం చూసి ఆయన షాక్ అయ్యాడు.
  2. కాంచీపురం సదస్సు (1925): ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో బ్రాహ్మణేతరులకు రిజర్వేషన్లు కల్పించాలన్న ఆయన డిమాండ్‌ను కాంగ్రెస్ నాయకత్వం బాహాటంగా తిరస్కరించినప్పుడు, పెరియార్ అసహ్యంతో కాంగ్రెస్ ను వీడాడు. బ్రిటిష్ యజమానుల స్థానంలో బ్రాహ్మణ యజమానులను తీసుకురావడం నిజమైన స్వేచ్ఛ కాదని ఆయన గ్రహించాడు.

పెరియార్ తత్వశాస్త్రం సంప్రదాయాలపై పడ్డ ఒక సమ్మెట దెబ్బ లాంటిది.

• సంపూర్ణ నాస్తికత్వం & హేతువాదం: బలవంతులు బలహీనులను దోచుకోవడానికి సృష్టించిన సాధనాలే మతం, దేవుళ్ళు అని పెరియార్ భావించాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ నినాదం: "దేవుడిని సృష్టించినవాడు మూర్ఖుడు; దేవుడిని ప్రచారం చేసేవాడు దుర్మార్గుడు."
• కుల నిర్మూలన: వర్ణ వ్యవస్థను పూర్తిగా నాశనం చేయాలని ఆయన డిమాండ్ చేశాడు. మనుస్మృతి, రామాయణం ఆర్యన్ సాంస్కృతిక సామ్రాజ్యవాద సాధనాలని భావించి, వాటి ప్రతులను బహిరంగంగా తగులబెట్టే ఉద్యమాలకు నాయకత్వం వహించాడు.
• మహిళా విముక్తి: తన కాలం కంటే దశాబ్దాల ముందుచూపుతో, మహిళలకు సమాన ఆస్తి హక్కులు, విడాకులు తీసుకునే హక్కు ఉండాలని వాదించాడు. జీవపరమైన బానిసత్వం నుండి మహిళలను విముక్తులను చేయడానికి కృత్రిమ గర్భనిరోధక పద్ధతులను గట్టిగా ప్రోత్సహించాడు.
• ఆత్మగౌరవ వివాహాలు (సుయమరియాదై): ఆయన అచ్చమైన తమిళంలో, బ్రాహ్మణ పురోహితులు, సంస్కృత మంత్రాలు, మరియు కట్నం అనే దురాచారం లేకుండా ఒక కొత్త వివాహ పద్ధతిని రూపొందించాడు. ఇది పూర్తిగా సమానత్వం, సహచరత్వం ఆధారంగా జరిగింది.

• విజయాలు (సానుకూలతలు):
  • తమిళనాడులో బ్రాహ్మణుల రాజకీయ గుత్తాధిపత్యాన్ని విజయవంతంగా బద్దలుకొట్టి, వెనుకబడిన వర్గాలకు కీలకమైన రిజర్వేషన్లు సాధించింది.
  • ఇది మహిళలకు సాధికారత కల్పించింది, అణగారిన వర్గాలలో సాంస్కృతిక, భాషాభిమానాన్ని పెంపొందించింది, ఆధునిక ద్రావిడ రాజకీయాలకు (DMK/AIADMK) పునాది వేసింది.
• లోపాలు (విమర్శలు):
  • దూరం కావడం: పెరియార్ యొక్క తీవ్రవాద, మిలిటెంట్ నాస్తికత్వం సామాజిక సమానత్వానికి మద్దతు ఇస్తూనే పూజలు చేయాలనుకునే లక్షలాది మంది భక్తిగల బ్రాహ్మణేతరులను దూరం చేసింది.
  • ప్రాంతీయ దురభిమానం: ఈ ఉద్యమం కొన్నిసార్లు తీవ్రమైన ప్రాంతీయ దురభిమానాన్ని (హిందీ వ్యతిరేక ఆందోళనలు) మరియు బ్రాహ్మణులందరిపై (వారి వ్యక్తిగత తప్పులతో సంబంధం లేకుండా) వ్యతిరేక కుల-ద్వేషాన్ని పెంచి పోషించింది.

రాజకీయ స్వేచ్ఛకు సామాజిక సంస్కరణ తప్పనిసరి. పునరుజ్జీవనం భారతీయ సమాజంలోకి అత్యంత వేగంగా వ్యాపించే మూడు పాశ్చాత్య భావజాలాలను ఎక్కించడం ద్వారా స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి మేధోపరమైన పునాది వేసింది:

• హేతువాదం (Rationalism): గ్రంథాలపై గుడ్డి నమ్మకంతో కాకుండా, తర్కం మరియు హేతువు ఆధారంగా తమ సొంత సమాజాన్ని మదింపు చేసుకోవాలని ఇది భారతీయులను కోరింది. ఇది అధికారాన్ని ప్రశ్నించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న కొత్త మనస్తత్వాన్ని సృష్టించింది—ఇదే మనస్తత్వం అనివార్యంగా బ్రిటిష్ పాలన చట్టబద్ధతను కూడా ప్రశ్నించింది.
• మానవతావాదం (Humanism): ఇది మరణానంతరం అదృశ్య దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకోవడం నుండి, భూమిపై మానవ జీవితాన్ని మెరుగుపరచడం వైపు దృష్టిని మళ్ళించింది. ఈ సానుభూతి అంటరానితనం, లింగ వివక్షలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు స్ఫూర్తినిచ్చి, విచ్ఛిన్నమైన సమాజాన్ని ఐక్యం చేసింది.
• జాతీయవాదం (Nationalism): వందలాది విభిన్న భాషలు మాట్లాడుతున్నప్పటికీ, భారతదేశం భౌగోళికంగా, సాంస్కృతికంగా మరియు ఆధ్యాత్మికంగా ఏకైక అస్తిత్వం అని, స్వయంపాలన హక్కు అంతర్గతంగా దానికి ఉందని గ్రహించడం.

• మధ్యతరగతి మేధావులు (మెదడు): బ్రిటిష్ వారు తమ సామ్రాజ్యాన్ని నడపడానికి చౌకైన గుమస్తాలను సృష్టించడం కోసమే ఆంగ్ల విద్యను (మెకాలే మినిట్స్) ప్రవేశపెట్టారు. విచిత్రంగా ఇది వికటించింది. జాన్ స్టూవర్ట్ మిల్, రూసో వంటి పాశ్చాత్య ఉదారవాదుల రచనలు చదివిన న్యాయవాదులు, విలేకరులు, ఉపాధ్యాయులనే ఒక తెలివైన వర్గాన్ని ఇది సృష్టించింది. ఈ కొత్త "మధ్యతరగతి" స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి ముందుండి నడిపించింది, ఎందుకంటే బ్రిటిష్ వారిని వారి సొంత కోర్టులు, కౌన్సిళ్లలో ఢీకొట్టే చట్టపరమైన పదజాలం వారికి తెలుసు.
• హిందూ పునరుద్ధరణవాదం (హృదయం): ప్రారంభ మధ్యతరగతి పాశ్చాత్య దేశాలను చూసి ఆరాధిస్తూ న్యూనతా భావంతో బాధపడుతుంటే, పునరుద్ధరణవాదులు (స్వామి వివేకానంద, ఆర్య సమాజ్ వంటివారు) భారతదేశపు అద్భుతమైన గతాన్ని చూశారు. పాశ్చాత్య దేశాలు సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందినప్పటికీ, ప్రాచీన వేద సంస్కృతి ఆధ్యాత్మికంగా ఎంతో ఉన్నతమైనదని వారు బోధించారు. ఇది భారతీయుల మానసిక ఓటమి భావాన్ని నయం చేసి, జాతీయోద్యమానికి అపారమైన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, మిలిటెంట్ శక్తిని ఇచ్చింది.

1860ల చివరలో లండన్‌లో దాదాభాయ్ నౌరోజీ స్థాపించిన ఈ సంస్థలు మితవాద (Moderatism) పుట్టుకకు కేంద్రాలు.

• మితవాదుల ప్రధాన నమ్మకం: బ్రిటిష్ ప్రజలు, పార్లమెంటు సహజంగానే న్యాయబద్ధంగా, ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఉంటారని, స్వేచ్ఛను ప్రేమిస్తారని వారు ప్రగాఢంగా నమ్మారు.
• వ్యూహం: భారతదేశంలో జరుగుతున్న భయంకరమైన అణచివేత, బ్రిటిష్ వ్యవస్థాపక విధానం కాదని, వాస్తవ పరిస్థితుల పట్ల లండన్‌లోని రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న *అజ్ఞానం* వల్లే జరుగుతుందని వారు భావించారు.
• లక్ష్యం: ఒక సమాచార వారధిలా వ్యవహరించడమే వారి ఏకైక లక్ష్యం. పత్రికలను ప్రచురించడం, లండన్‌లో సమావేశాలు నిర్వహించడం ద్వారా భారతీయ సమస్యల గురించి బ్రిటిష్ ప్రజలకు అవగాహన కల్పించాలని వారు లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. నిజం తెలిస్తే బ్రిటిష్ వారి అంతరాత్మ స్పందించి రాజకీయ సంస్కరణలు ఇస్తారని వారు నమ్మారు.

• ప్రతిపక్ష పార్టీగా వ్యవహరించడం: నిజమైన ప్రజాస్వామ్య పార్లమెంటు లేని ఆ కాలంలో, ది హిందూ, అమృత బజార్ పత్రిక, తిలక్ స్థాపించిన కేసరి వంటి జాతీయ పత్రికలు ధైర్యమైన అనధికార ప్రతిపక్షంగా వ్యవహరిస్తూ బ్రిటిష్ విధానాలను నిరంతరం విమర్శించాయి.
• ఆర్థిక మేల్కొలుపు: నౌరోజీ డ్రైన్ థియరీ (Drain Theory) వంటి అత్యంత సంక్లిష్టమైన ఆర్థిక విమర్శలను సరళమైన స్థానిక భాషల్లోకి అనువదించి, నిరక్షరాస్యులైన గ్రామీణ ప్రజలకు వారు *ఎలా* దోపిడీకి గురవుతున్నారో అర్థమయ్యేలా చేశాయి.
• అఖిల భారత ఐక్యతను పెంపొందించడం: దేశవ్యాప్త వార్తలను ప్రచురించడం ద్వారా, బెంగాల్‌లోని రైతు, మద్రాసులోని రైతు ఇద్దరూ ఒకే విధమైన బ్రిటిష్ ఉప్పు పన్నుల వల్ల బాధపడుతున్నారని నిరూపించి, వారిని ఉమ్మడి శత్రువుపై పోరాడేలా ఏకం చేశాయి.

మితవాదులు (గోఖలే, నౌరోజీ, ఫిరోజ్‌షా మెహతా) 1885 నుండి 1905 వరకు కాంగ్రెస్‌ను నియంత్రించారు.

• విజయాలు (ప్రభావం):
  • మార్గదర్శకులు (The Architects): భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ కు సంస్థాగత పునాదులు వేసిన మార్గదర్శకులు వీరే.
  • ఆర్థిక విమర్శ: వీరి గొప్ప వారసత్వం ఇదే. బ్రిటన్ భారతదేశాన్ని ఎలా క్రమబద్ధంగా దారిద్ర్యంలోకి నెడుతుందో శాస్త్రీయంగా నిరూపిస్తూ సంపద తరలింపు సిద్ధాంతాన్ని (Drain Theory) వీరు రూపొందించారు. ఇది బ్రిటిష్ వారి నైతిక సమర్థనను ("శ్వేతజాతీయుల బాధ్యత") శాశ్వతంగా తొలగించింది.
  • ప్రజాస్వామ్య శిక్షణ: వీరు ఒక తరం భారతీయులకు ఆధునిక పార్లమెంటరీ చర్చలు, ఓటింగ్, మరియు రాజ్యాంగ చట్టాలపై శిక్షణ ఇచ్చారు.
• వైఫల్యాలు (విమర్శ):
  • ఉన్నత వర్గాలకే పరిమితం (Elitism): వీరు వాస్తవికతకు దూరంగా ఉన్నారు. వీరి పద్ధతులు అతి మర్యాదపూర్వకంగా ఉండేవి; సార్వభౌమ హక్కులను డిమాండ్ చేయడానికి బదులు, పరిపాలనాపరమైన రాయితీల కోసం "అడుక్కునేవారు".
  • ప్రజా బలం లేదు: వీరు కార్మిక వర్గాన్ని, రైతులను, మహిళలను భాగస్వాములను చేయడంలో పూర్తిగా విఫలమయ్యారు. రాజకీయాలను ఆంగ్లం మాట్లాడే ఉన్నత వర్గాలకే పరిమితం చేశారు.

అతివాదులు (లాలా లజపతిరాయ్, బాల గంగాధర తిలక్, బిపిన్ చంద్ర పాల్ - లాల్-బాల్-పాల్) ఉద్యమాన్ని సమూలంగా మార్చేశారు. బ్రిటిష్ వారు కేవలం బలాన్ని మాత్రమే గౌరవిస్తారని, మర్యాదపూర్వక విజ్ఞాపనలను కాదని వారు నమ్మారు.

• ప్రజా సమీకరణ: వీరు రాజకీయాలను ధనవంతుల ఇళ్ల నుండి బయటకు తెచ్చి వీధుల్లోకి తీసుకెళ్లారు, విద్యార్థులను, మహిళలను, దిగువ మధ్యతరగతిని క్రియాశీలంగా సమీకరించారు.
• కొత్త దూకుడు ఆయుధాలు: సామూహిక ఆందోళనల నమూనాను వీరు కనిపెట్టారు. బహిష్కరణ (Boycott) (బ్రిటిష్ దుస్తులను బహిరంగంగా తగులబెట్టడం), స్వదేశీ (Swadeshi) (బ్రిటిష్ వాణిజ్యాన్ని దెబ్బతీయడానికి భారతీయ వస్తువులను ప్రోత్సహించడం), జాతీయ విద్య (బ్రిటిష్ పాఠశాలల బహిష్కరణ)ను ప్రవేశపెట్టారు.
• అంతిమ లక్ష్యం మార్పు: మితవాదులు "మంచి ప్రభుత్వం", చిన్నపాటి సంస్కరణల కోసం ప్రాధేయపడగా, అతివాదులు ఏకంగా స్వరాజ్యం (Swaraj) (సంపూర్ణ స్వయంపాలన) కోసం డిమాండ్ చేశారు.

మితవాదుల పద్ధతుల వైఫల్యం పట్ల కలిగిన తీవ్ర నిరాశే అతివాద ఆవిర్భావాకి కారణం.

• "ప్రార్థనల" వైఫల్యం: మితవాదులు 20 ఏళ్ల పాటు చేసిన విజ్ఞాపనలు ఎలాంటి రాజకీయ రాయితీలను తీసుకురాలేదు. ఈ బిచ్చమెత్తే పద్ధతి చూసి యువత అవమానంగా ఫీలయ్యారు.
• కర్జన్ అహంకారం: లార్డ్ కర్జన్ భారతీయులను తీవ్రమైన జాత్యాహంకారంతో చూశాడు. భారతీయ జాతీయవాదాన్ని అణచివేసేందుకు ఉద్దేశించిన కఠిన చట్టాలను (యూనివర్సిటీల చట్టం వంటివి) ఆమోదించాడు.
• ప్రేరకం - బెంగాల్ విభజన (1905): ఇది ఫైనల్ ట్రిగ్గర్. కర్జన్ ఏకపక్షంగా బెంగాల్‌ను మతపరమైన పంక్తుల ఆధారంగా విభజించాడు. ఇది బ్రిటిష్ "న్యాయం" పై మితవాదులకు ఉన్న భ్రమను పటాపంచలు చేసింది. దీని ఫలితంగా ప్రజల్లో వ్యక్తమైన ఆగ్రహాన్ని అతివాదులు స్వదేశీ ఉద్యమం రూపంలో మలచి, మితవాదుల విజ్ఞాపనలు పనికిరావని నిరూపించారు.
• క్లైమాక్స్ (సూరత్ చీలిక, 1907): సూరత్ కాంగ్రెస్ సమావేశంలో సైద్ధాంతిక ఉద్రిక్తతలు తారాస్థాయికి చేరి, ఒకరిపై ఒకరు కుర్చీలు విసురుకున్నారు. కాంగ్రెస్ చీలిపోయింది, భారతీయ రాజకీయ ఆలోచనలపై మితవాదుల గుత్తాధిపత్యం ముగిసింది.

(ఎ) మితవాదులు (Moderates):
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (1885-1905) తొలి నాయకులు, ప్రధానంగా పాశ్చాత్య విద్యనభ్యసించిన న్యాయవాదులు, పాత్రికేయులు, మరియు గోఖలే, నౌరోజీ వంటి భూస్వాములు. వీరికి బ్రిటిష్ వారి న్యాయబుద్ధిపై అపారమైన, దాదాపు కాల్పనికమైన నమ్మకం ఉండేది. పౌర సేవల్లో భారతీయుల ప్రాతినిధ్యం వంటి క్రమబద్ధమైన, చిన్నపాటి రాజకీయ సంస్కరణలను వీరు కోరుకున్నారు. అది కూడా పూర్తిగా రాజ్యాంగపరమైన, చట్టబద్ధమైన, శాంతియుత మార్గాల ద్వారానే సాధించాలని, సామూహిక ఆందోళనలను కఠినంగా నివారించాలని భావించారు.

(బి) ప్రార్థన, విజ్ఞాపన మరియు నిరసన భావజాలం (Pray, Petition and Protest):
మితవాదుల ప్రభావహీనమైన పద్ధతులను వర్ణించడానికి రాడికల్ అతివాద వర్గం ఉపయోగించిన ఎగతాళి పదం ఇది. మితవాదులు కేవలం మర్యాదపూర్వకమైన, యాచించే మెమోరాండంలు రాయడం ("ప్రార్థనలు"), హాళ్లలో ప్రమాదరహిత తీర్మానాలు ఆమోదించడం ("విజ్ఞాపనలు"), మరియు వాగ్ధాటితో ప్రసంగాలు చేయడం ("నిరసనలు") మాత్రమే చేస్తారని ఇది ఎత్తిచూపింది. వీటిని బలపరిచే ఎలాంటి ప్రత్యక్ష సామూహిక చర్యలు, సమ్మెలు లేదా శాసనోల్లంఘనలకు వారు అంగీకరించకపోవడంతో, బ్రిటిష్ వారు వారిని సులభంగా విస్మరించగలిగారు.

(సి) అతివాదులు (Extremists):
1900ల ప్రారంభంలో అవతరించిన కాంగ్రెస్‌లోని మిలిటెంట్, రాడికల్ వర్గం. వీరికి ప్రసిద్ధ త్రయం "లాల్-బాల్-పాల్" మరియు అరవిందో ఘోష్ నాయకత్వం వహించారు. బ్రిటిష్ వారు మంచివారనే భ్రమను వీరు పూర్తిగా తిరస్కరించారు. వలసవాదులు తీవ్రమైన ఒత్తిడి, ఆర్థిక నష్టం కలిగిస్తేనే లొంగుతారని నమ్మారు. దూకుడుతో కూడిన చట్టేతర సామూహిక ఆందోళనలు, స్వదేశీ వస్తువుల ప్రోత్సాహం, విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణలను సమర్థించారు, సంపూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని దైవిక జన్మహక్కుగా డిమాండ్ చేశారు.

(డి) బెంగాల్ విభజన (Partition of Bengal 1905):
వైస్రాయ్ లార్డ్ కర్జన్ చేసిన అత్యంత వివాదాస్పదమైన, కుట్రపూరిత పరిపాలనా చర్య. పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసమే ఈ పెద్ద ప్రావిన్స్‌ను విభజించామని అతను చెప్పుకున్నప్పటికీ, హిందువులు మెజారిటీగా ఉన్న పశ్చిమ బెంగాల్‌ను, ముస్లింలు మెజారిటీగా ఉన్న తూర్పు బెంగాల్‌తో గొడవపెట్టి, జాతీయవాద బెంగాలీల రాజకీయ ఐక్యతను విచ్ఛిన్నం చేయడమే అతని అసలు లక్ష్యం. కానీ అది వికటించి, దేశవ్యాప్త స్వదేశీ మరియు బహిష్కరణ ఉద్యమానికి దారితీసింది.

కథ: గోపాల్ కృష్ణ గోఖలే మితవాదుల తిరుగులేని నాయకుడు, గణితశాస్త్రంలో అద్భుతమైన ప్రొఫెసర్, మరియు పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల్లో దిట్ట. మహాత్మా గాంధీ ఆయనను తన "రాజకీయ గురువు" అని పిలిచేవాడు. తిలక్ వీధుల్లో బ్రిటిష్ వారితో పోరాడాలనుకుంటే, గోఖలే ఇంపీరియల్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ (చట్టసభ) లోపల తన మేధస్సుతో వారితో పోరాడాడు.

• సామాజిక ఆలోచనలు: సమాజం జబ్బుపడితే రాజకీయ స్వేచ్ఛ నిరుపయోగమని గోఖలే నమ్మాడు. అంటరానితనం నిర్మూలనను, అందరికీ ఉచిత నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను, సంపూర్ణ హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను ఆయన గట్టిగా సమర్థించాడు.
• రాజకీయ ఆలోచనలు: ఆయన ప్రధాన భావన రాజకీయాల ఆధ్యాత్మికీకరణ (Spiritualization of Politics). రాజకీయ నాయకులు దురాశ లేదా అహంకారంతో కాకుండా, పూర్తి నైతికత, ఆత్మబలిదానం, దేశం పట్ల మతపరమైన భక్తితో పనిచేయాలని ఆయన నమ్మాడు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పరిధిలోనే నెమ్మదిగా స్వయంపాలన రావాలని కోరుకున్నాడు.
• ఆర్థిక ఆలోచనలు: ఆయన బ్రిటిష్ ఆర్థిక విధానాలను తీవ్రంగా విమర్శించాడు. సైనిక వ్యయాన్ని (బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించడానికి ఉపయోగించేది) మరియు క్రూరమైన ఉప్పు పన్నును నిర్దాక్షిణ్యంగా తప్పుబట్టాడు. ప్రభుత్వ నిధులను గ్రామీణ విద్య, నీటిపారుదల, వ్యవసాయానికి మళ్లించాలని డిమాండ్ చేశాడు.

• రాజ్యాంగబద్ధ ఆందోళనలో నైపుణ్యం: సంక్లిష్టమైన బడ్జెట్లను క్రమబద్ధంగా ఎలా విశ్లేషించాలో, మరియు బ్రిటిష్ వారి పార్లమెంటరీ నియమాలను ఉపయోగించి చట్టబద్ధంగా వారిని ఎలా ఇరుకున పెట్టాలో భారతీయ రాజకీయ వర్గానికి ఆయన నేర్పించాడు. ఉన్నత స్థాయి రాజనీతిని నడపగల సామర్థ్యం భారతీయులకు ఉందని నిరూపించాడు.
• సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ (1905): ఇది ఆయన అత్యంత గొప్ప సంస్థాగత వారసత్వం. నిస్వార్థ "జాతీయ మిషనరీల" బృందానికి శిక్షణ ఇవ్వడానికి ఆయన దీనిని స్థాపించాడు. సభ్యులు పేదరిక వ్రతం పూని, ఆధ్యాత్మికతను ప్రజాసమస్యలతో మేళవించి, తమ జీవితకాలం దేశ సేవకే అంకితం చేశారు.

ఇంపీరియల్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్‌లో అత్యంత గౌరవనీయమైన సభ్యుడిగా, గోఖలే చేసే బడ్జెట్ ప్రసంగాలను చూసి బ్రిటిష్ అధికారులు భయపడేవారు.

• డ్రైన్ (The Drain): భారతదేశం మూలధనాన్ని ఎలా కోల్పోతోందో వివరిస్తూ ఆయన డ్రైన్ ఆఫ్ వెల్త్ (సంపద తరలింపు) సిద్ధాంతాన్ని గణితశాస్త్ర పరంగా బలోపేతం చేశాడు.
• వెల్బీ కమిషన్: లండన్‌లోని వెల్బీ కమిషన్ ముందు బ్రిటిష్ అకౌంటింగ్ కపటత్వాన్ని ఆయన విజయవంతంగా బయటపెట్టాడు. కరువుతో భారతీయ రైతులు చనిపోతుంటే, ఆఫ్రికా, ఆసియాల్లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య యుద్ధాలు చేయడానికి భారతీయ పన్ను చెల్లింపుదారుల డబ్బును చట్టవిరుద్ధంగా ఎలా వాడుతున్నారో నిరూపించాడు.
• పన్ను ఉపశమనం: నిరుపేద వ్యవసాయ వర్గాలకు భారీ పన్ను మినహాయింపులు డిమాండ్ చేయడంలో, భూమి శిస్తు తగ్గించాలని వాదించడంలో ఆయన ముందున్నాడు.

అరాచకం అంటే గోఖలేకు చాలా భయం. సాయుధ తిరుగుబాటు, హింసాత్మక బహిష్కరణలు, లేదా ఎలాంటి చట్టవిరుద్ధమైన సామూహిక ఆందోళనలనైనా ఆయన ఖచ్చితంగా తిరస్కరించాడు. ఆయన మార్గాలు 100% రాజ్యాంగబద్ధమైనవి (Constitutional). ఇందులో ఇవి ఉన్నాయి:

• చట్టసభల్లో ఆధారాలతో కూడిన ఉన్నత స్థాయి చర్చల్లో పాల్గొనడం.
• పార్లమెంటును ప్రభావితం చేయడానికి లండన్‌కు మేధోపరమైన ప్రతినిధి బృందాలను పంపడం.
• లోతుగా పరిశోధించిన మెమోరియల్స్, పిటిషన్లు రాయడం మరియు ప్రచురించడం.
• బ్రిటిష్ వారి ప్రజాస్వామ్య అంతరాత్మను మేల్కొల్పడంపై (Moral persuasion) మాత్రమే పూర్తిగా ఆధారపడటం.

సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ పరిశోధనల ద్వారా, నలిగిపోతున్న రైతాంగం ఆర్థిక అభ్యున్నతి కోసం గోఖలే అత్యంత ఆచరణాత్మకమైన బ్లూప్రింట్‌ను అందించాడు:

1. విద్య: రైతులు ఒప్పంద పత్రాలు చదవగలిగేలా, మోసపోకుండా ఉండేలా ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను అమలు చేయడం.
2. రుణ సంస్కరణ: రైతులను క్రూరమైన వడ్డీ వ్యాపారుల బారి నుండి రక్షించడానికి సహకార పరపతి సంఘాల (Cooperative Credit Societies) (గ్రామీణ బ్యాంకులు) స్థాపన.
3. ఆధునికీకరణ: పంట దిగుబడిని పెంచడానికి వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణతో పాటు శాస్త్రీయ, ఆధునిక వ్యవసాయ శిక్షణను సిఫార్సు చేయడం.

కథ: "గ్రాండ్ ఓల్డ్ మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా (Grand Old Man of India)" అని ఆప్యాయంగా పిలవబడే దాదాభాయ్ నౌరోజీ ఒక పార్సీ మేధావి, విజయవంతమైన వ్యాపారవేత్త, తొలితరం భారతీయ జాతీయవాద రూపశిల్పి. బ్రిటిష్ పార్లమెంటుకు (హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్) ఎన్నికైన మొట్టమొదటి ఆసియా జాతీయుడిగా ఆయన చరిత్ర సృష్టించాడు.

నౌరోజీ రాజకీయ ప్రయాణం ఆయన జీవితకాలంలో అనూహ్యంగా మారింది:

• తొలి దశ - "అన్-బ్రిటిష్" భ్రమ: ఒక అచ్చమైన మితవాదిగా, మొదట్లో ఆయనకు బ్రిటిష్ పాలన యొక్క "అన్-బ్రిటిష్ (Un-Britishness)" స్వభావంపై అపారమైన నమ్మకం ఉండేది. నిజమైన బ్రిటిష్ లక్షణం న్యాయబద్ధంగా, ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఉంటుందని వాదించడానికి ఆయన ఈ పదాన్ని సృష్టించాడు. భారతదేశంలోని భయంకరమైన పాలన "అన్-బ్రిటిష్" లాగా ప్రవర్తిస్తుందని, దాన్ని పార్లమెంటు సరిచేయాలని ఆయన నమ్మాడు.
• మలి దశ - స్వరాజ్ డిమాండ్: దశాబ్దాల పాటు లండన్ ఆయన గణాంకాలను, విజ్ఞాపనలను పట్టించుకోకపోవడంతో, ఆయనలో నిరాశ నెలకొంది. 1906లో, కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా, ఆయన రాడికల్ నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. కాంగ్రెస్ వేదికపై నుండి అధికారికంగా స్వరాజ్యం (Swaraj) డిమాండ్ చేసిన మొదటి నాయకుడు అయ్యాడు. ఆస్ట్రేలియా, కెనడా వంటి శ్వేతజాతీయ కాలనీలకు ఉన్న స్వయంప్రతిపత్తి (Dominion status) హోదాను భారతదేశానికి కూడా ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేశాడు.

తన గొప్ప రచన అయిన "పావర్టీ అండ్ అన్-బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా" (1901) లో సంపద తరలింపు సిద్ధాంతాన్ని (Drain Theory) నిశితంగా రూపొందించి, సామ్రాజ్యవాదం వెనుక ఉన్న ఆర్థిక యంత్రాంగాన్ని బట్టబయలు చేశాడు. ఎలాంటి ఆర్థిక ప్రతిఫలం లేకుండా భారతదేశ సంపద బ్రిటన్‌కు ఎలా ఏకపక్షంగా తరలిపోతుందో ఆయన నిరూపించాడు. ఇందులో ఈ కింది యంత్రాంగాలు ఉన్నాయి:

• హోమ్ ఛార్జీలు (Home Charges): భారతదేశంలో పనిచేసి ఇంగ్లండ్‌లో పదవీవిరమణ చేసిన బ్రిటిష్ అధికారుల భారీ జీతాలు, పెన్షన్లు చెల్లించడానికి మిలియన్ల కొద్దీ పౌండ్లు లండన్‌కు పంపబడ్డాయి.
• సైనిక దోపిడీ: ఆఫ్రికా, ఆఫ్ఘనిస్థాన్‌లలో బ్రిటిష్ సైన్యం చేసిన సామ్రాజ్యవాద ఆక్రమణలకు అయ్యే ఖర్చునంతా భారతదేశమే భరించింది.
• వాణిజ్య మోసం: భారతదేశం నుండి భారీ స్థాయిలో ఎగుమతులు జరిగేవి, కానీ అసలు లాభాలన్నీ బ్రిటిష్ షిప్పింగ్ కంపెనీలు, గుత్తాధిపత్య బ్యాంకులు కొల్లగొట్టాయి.

ఆయన తత్వశాస్త్రం జాతీయోద్యమంలో ఊహించని మార్పు తెచ్చింది: అది కేవలం రాజకీయ ఫిర్యాదుల నుండి స్పష్టమైన ఆర్థిక జాతీయవాదం (Economic Nationalism) వైపు దృష్టిని మళ్లించింది.

• పేదరికం లెక్కలు: భారతదేశ తలసరి ఆదాయాన్ని లెక్కించిన మొదటి వ్యక్తి ఆయనే, అది ఏడాదికి కేవలం 20 రూపాయల ఆకలి స్థాయితో సమానమని తేల్చాడు.
• కరువులకు కొత్త అర్థం: భారతదేశంలో (లక్షలాది మందిని బలిగొన్న) విధ్వంసకరమైన, పదేపదే వచ్చే కరువులు దేవుడు చేసినవి కావని, భారతీయ మూలధనాన్ని క్రమబద్ధంగా హరించడం వల్ల తలెత్తిన మానవ నిర్మిత విపత్తులని గణితశాస్త్ర పరంగా నిరూపించడానికి ఆయన ఈ డేటాను ఉపయోగించాడు. దీనివల్ల వర్షాభావ పరిస్థితులను ఎదుర్కొనే పొదుపు రైతుల దగ్గర లేకుండా పోయింది.

వృత్తిరీత్యా ఆయనొక సంపన్న పెట్టుబడిదారి అయినప్పటికీ, ఐరోపాలో రాడికల్ సోషలిస్టులతో సంభాషించిన తర్వాత నౌరోజీకి సామ్యవాదం పట్ల గాఢమైన సానుభూతి ఏర్పడింది. ఆయన సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare State) కు గట్టిగా మద్దతు పలికాడు. హానికారక పరిస్థితుల్లో ఉన్న కార్మికులను రక్షించడానికి, వారికి న్యాయమైన కనీస వేతనాలు ఉండేలా చూడటానికి, మరియు వలసవాద పెట్టుబడిదారీ విధానం సృష్టించిన విపరీతమైన ఆర్థిక అసమానతలను నిర్మూలించడానికి రాజ్యం (State) క్రియాశీలంగా జోక్యం చేసుకోవాలని ఆయన డిమాండ్ చేశాడు.

నౌరోజీ విధేయతను యువ అతివాదులు తరచుగా విమర్శించేవారు, కానీ అది అత్యంత ఆచరణాత్మకమైనది, వ్యూహాత్మకమైనది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత బలమైన సైనిక శక్తిపై ఆయుధాలు లేని ప్రజలు హింసాత్మక తిరుగుబాటు చేస్తే, అది (1857 లాగా) దారుణమైన ఊచకోతను ఆహ్వానించడమే అవుతుందని ఆయనకు తెలుసు. ఆయన విధేయత ఒక వ్యూహం—బ్రిటిష్ పార్లమెంటులోని ఉదారవాద, ప్రజాస్వామ్య విలువలకి విజ్ఞప్తి చేయడం ద్వారా భారతదేశం శాంతియుత రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కులను సాధించగలదని ఆశించాడు. అయితే, ఆయన విధేయత షరతులతో కూడుకున్నది; 1906 నాటికి, ఆయన బహిరంగంగా తన తీవ్ర నిరాశను అంగీకరించి, స్వరాజ్ డిమాండ్ వైపు తన వైఖరిని మార్చుకున్నాడు.

• ఆర్థిక మేల్కొలుపు: తన తిరుగులేని డ్రైన్ థియరీ ద్వారా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదానికి ఉన్న నైతిక ముసుగును (బ్రిటిష్ వారి "నాగరికతను నేర్పే బాధ్యత" అనే వాదన) ఆయన శాశ్వతంగా తొలగించాడు.
• అంతర్జాతీయ వాణి: బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో సీటు గెలవడం ద్వారా, భారతదేశపు శక్తివంతమైన అనధికారిక రాయబారిగా మారాడు. హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ (House of Commons) లో భారతీయ పేదరికం గురించి బ్రిటిష్ రాజకీయ నాయకులతో చర్చించేలా చేశాడు.
• గొప్ప సమైక్యవాది: ఆయన అందరిచే ఎంతగా గౌరవించబడ్డాడంటే, మూడుసార్లు కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. అత్యంత అస్థిరమైన 1906 సమావేశంలో, మితవాదులు, అతివాదులు భౌతికంగా దాడులు చేసుకోకుండా నిరోధించి, జాతీయోద్యమాన్ని చీలిపోకుండా కలిపి ఉంచింది కేవలం ఆయన ఉనికి మాత్రమే.

కథ: బాల గంగాధర తిలక్ ("లోకమాన్య" - ప్రజలచే ఆమోదించబడినవాడు) భారతీయ సామూహిక ఆందోళనల (Mass unrest) పితామహుడు. మితవాదులు పాశ్చాత్య న్యాయ పుస్తకాలు చదివితే, తిలక్ భగవద్గీతను, మరాఠా చరిత్రను చదివాడు. విదేశీ భాషను ఉపయోగించి విప్లవం తేలేమని, ప్రజల సొంత సంస్కృతి భాషలోనే వారితో మాట్లాడాలని ఆయన గ్రహించాడు. "స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు, దాన్ని నేను సాధించి తీరుతాను!" అని ఆయన గర్జించాడు.

తిలక్ తన రాజకీయాలకు పాశ్చాత్య ఉదారవాదాన్ని మూలంగా అంగీకరించలేదు. తన అపారమైన శక్తిని పూర్తిగా స్థానిక మూలాల నుండే గ్రహించాడు:

• భగవద్గీత: మాండలే జైలులో ఉన్నప్పుడు ఆయన తన అద్భుత రచన, గీతా రహస్య (Gita Rahasya) రాశాడు. ఆయన గీతను పూర్తిగా కొత్త కోణంలో విశ్లేషించాడు. ఇది సన్యాసం (ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం) లేదా అడవులకు పారిపోవడం గురించిన గ్రంథం కాదని, ఇది కర్మ యోగం (విశ్రాంతి లేని కర్మ/చర్య) గురించిన గ్రంథమని వాదించాడు. అర్జునుడు తన సొంత బంధువులతో ఎలా పోరాడాడో, రాజకీయ దుర్మార్గానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటం కూడా ఒక వ్యక్తి యొక్క దైవిక, మతపరమైన కర్తవ్యం అని నిరూపించాడు.
• అద్వైత వేదాంతం: ప్రాచీన తత్వశాస్త్రం (అద్వైతం) నుండి స్ఫూర్తి పొందుతూ, మనుషులందరికీ ఒకే దైవిక ఆత్మ ఉన్నప్పుడు, ఒక దేశాన్ని బానిసగా మార్చే దైవిక లేదా నైతిక హక్కు ఏ దేశానికీ లేదని వాదించాడు. రాజకీయ బానిసత్వం దేవుడికి చేసే పాపం.
• మరాఠా చరిత్ర: ఛత్రపతి శివాజీ ప్రదర్శించిన అద్భుతమైన గెరిల్లా యుద్ధతంత్రం, బలమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని ఎదిరించిన నిర్భయత్వం నుండి ఆయన అపారమైన వ్యూహాత్మక, భావోద్వేగ స్ఫూర్తిని పొందాడు. అదే స్ఫూర్తిని బ్రిటిష్ వారిపై ప్రయోగించాలని భారతీయులను కోరాడు.

ఇక్కడ తిలక్ అభిప్రాయాలు అత్యంత వివాదాస్పదమైనవి, అగార్కర్ వంటి సామాజిక సంస్కర్తలచే తీవ్రంగా వ్యతిరేకించబడ్డాయి.

• ఆయన చట్టం ద్వారా సామాజిక సంస్కరణలు తీసుకురావడాన్ని ఖచ్చితంగా వ్యతిరేకించాడు.
• ఏజ్ ఆఫ్ కన్సెంట్ బిల్లు (Age of Consent Bill) వివాదం: బాలికల వివాహ వయస్సును పెంచే బ్రిటిష్ బిల్లును ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. ఆయన బాల్య వివాహాలను సమర్థించే క్రూరుడు కాబట్టి కాదు, తన రాజకీయ తత్వశాస్త్రం కారణంగా వ్యతిరేకించాడు: హిందువుల పవిత్రమైన, అంతర్గత మతపరమైన వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకునే హక్కు పరాయి, విదేశీ, క్రైస్తవ ప్రభుత్వానికి ఏమాత్రం లేదని ఆయన తీవ్రంగా నమ్మాడు.
• ప్రాధాన్యత: రాజకీయ స్వేచ్ఛ ముందు రావాలని వాదించాడు; ఒక స్వేచ్ఛా, ఆత్మవిశ్వాసం గల సమాజం సహజంగానే తనలోని సామాజిక దురాచారాలను నెమ్మదిగా సంస్కరించుకుంటుందని భావించాడు.

గాంధీ తిలక్‌ను గౌరవించినప్పటికీ, వారి ప్రధాన తత్వశాస్త్రాలు పూర్తిగా విరుద్ధమైనవి:

తిలక్ ఒక తాత్విక విప్లవకారుడు (Philosophical Revolutionary), బాంబులు విసిరే ఉగ్రవాది కాదు.

బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పట్ల ఉన్న మానసిక భయాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయడం ద్వారా ఆయన భారతీయ ప్రజల *మనస్తత్వంలో* విప్లవాత్మక మార్పు తెచ్చాడు. అయితే, క్షేత్రస్థాయి పద్ధతుల విషయానికి వస్తే, ఆయన ఆచరణాత్మకమైన అతివాది (Pragmatic Extremist). హింసాత్మక, సాయుధ తిరుగుబాటును నిర్వహించడానికి బదులుగా, ఆయన తన ఉద్యమాలను సామూహిక శాసనోల్లంఘన (బహిష్కరణ, స్వదేశీ, సమ్మెలు) పరిమితుల లోపలే ఉంచాడు (అయితే, ఆయన యువ విప్లవకారుల పట్ల రహస్యంగా సానుభూతి చూపించేవాడు).

ఆయన సంపూర్ణమైన, తీవ్రమైన ఆశయం స్వరాజ్యం సాధించడమే. శతాబ్దాల మానసిక బానిసత్వం నుండి నిద్రావస్థలో ఉన్న భారతదేశ ప్రజలను మేల్కొల్పాలని ఆయన కోరుకున్నాడు. వారిలో అపారమైన సాంస్కృతిక గర్వాన్ని నింపి, బ్రిటిష్ పాలనా యంత్రాంగాన్ని పూర్తిగా స్తంభింపజేయగల నిర్భయమైన, తిరుగులేని రాజకీయ శక్తిగా వారిని ఆర్గానిక్ గా సంఘటితం చేయడమే ఆయన లక్ష్యం.

తిలక్ ఆధునిక జాతీయవాదాన్ని నిర్మించడానికి సాంస్కృతిక పునరుద్ధరణను (Cultural Revivalism) తెలివిగా ఉపయోగించిన గొప్ప వ్యూహకర్త.

నిరక్షరాస్యులైన రైతులు, కార్మికులు ఇంగ్లీషులో చేసే విసుగు పుట్టించే రాజకీయ ప్రసంగాలకు ఎప్పటికీ రారని ఆయనకు తెలుసు. అందువల్ల, ఆయన సంప్రదాయ, ప్రైవేట్ మతపరమైన కార్యక్రమాలను భారీ బహిరంగ రాజకీయ సభలుగా మార్చాడు.

• గణేష్ చతుర్థి: దీనిని ఒక భారీ బహిరంగ ఉత్సవంగా మార్చాడు, మతపరమైన సమావేశాల ముసుగులో (వీటిని బ్రిటిష్ పోలీసులు సులభంగా నిషేధించలేరు) జాతీయవాద ప్రసంగాలు చేసేవారు.
• శివాజీ ఉత్సవం: పోరాట స్ఫూర్తిని, గర్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ప్రారంభించబడింది. అత్యంత విచ్ఛిన్నమైన సమాజాన్ని బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా ఏకం చేయడానికి ఆయన మతాన్ని ఒక మానసిక బంధంగా (Glue) ఉపయోగించాడు.

తిలక్ ఉద్దేశ్యంలో స్వరాజ్యం అనేది కేవలం రాజకీయమైనది కాదు, అది లోతైన ఆధ్యాత్మికమైనది. అంటే, తెల్ల బ్రిటిష్ అధికారుల స్థానంలో గోధుమ రంగు భారతీయ అధికారులను కూర్చోబెట్టడం కాదు. అది ధర్మ-రాజ్యం (Dharma-Rajya) స్థాపన. అంటే పరిపాలనపై భారతీయులకు సంపూర్ణ నియంత్రణ ఉండటం, పాశ్చాత్య దేశాల ఆత్మలేని, దోపిడీ పెట్టుబడిదారీ విధానం నుండి పూర్తిగా విముక్తి పొంది, దేశం యొక్క సేంద్రీయ సాంస్కృతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక మూలాలకు తిరిగి వెళ్లడం.

కథ: శ్రీ అరబిందో ఘోష్ చరిత్రలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన మలుపులు తిరిగిన వ్యక్తి. ఆయన బెంగాల్‌లోని తొలినాటి విప్లవ రహస్య సంఘాలకు, బాంబుల తయారీకి (అలీపూర్ బాంబ్ కేసు) సూత్రధారిగా, అత్యంత రాడికల్, మిలిటెంట్ అతివాదిగా (Extremist) ప్రారంభమయ్యాడు. కానీ, జైలులో కలిగిన ఒక గాఢమైన ఆధ్యాత్మిక మేల్కొలుపు తర్వాత, ఆయన ఫ్రెంచ్ ప్రాంతమైన పాండిచ్చేరికి పారిపోయి, 20వ శతాబ్దపు గొప్ప ఆధ్యాత్మిక తత్వవేత్తలలో, యోగులలో ఒకరిగా మారాడు.

• ప్రస్తుత పరిణితి చెందని యుగంలో కనీస శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి రాజ్యం ఒక "తప్పనిసరి చెడు" (Necessary evil) అని ఆయన అంగీకరించాడు.
• అయితే, ప్రజలందరినీ ఒకేలా ఆలోచించేలా ఒత్తిడి చేయడం ద్వారా వ్యక్తుల అంతర్గత ఆధ్యాత్మిక ఎదుగుదలను ఇది అణచివేస్తుందని ఆయన వాదించాడు.
• మానవాళి చివరకు ఉన్నత స్థాయి ఆధ్యాత్మిక చైతన్యానికి పరిణామం చెందినప్పుడు, బలవంతపు చట్టాలు, పోలీసుల ద్వారా నడిచే ఈ రాజ్యం సహజంగానే కనుమరుగైపోయి, దానంతటదే ఇష్టపూర్వకంగా ప్రేమతో కూడిన మానవ సోదరభావంతో భర్తీ చేయబడుతుందని ఆయన నమ్మాడు.

అరబిందో ఉద్దేశ్యంలో, స్వేచ్ఛ అనేది బ్రిటిష్ పార్లమెంటును అడుక్కునే రాజకీయ బహుమతి కాదు; అది కచ్చితమైన, దైవిక శాసనం (Divine Mandate). ఆధ్యాత్మిక స్వేచ్ఛ (భగవంతుడితో మమేకం కావడం) మానవుని అంతిమ గమ్యమని ఆయన నమ్మాడు. కానీ ఒక వ్యక్తి తన దైనందిన జీవితంలో దెబ్బలు తింటూ, ఆకలితో అలమటిస్తూ రాజకీయ బానిసగా బతుకుతుంటే, అతడు ఆధ్యాత్మిక స్వేచ్ఛను సాధించడం అసాధ్యం. కాబట్టి, ఆధ్యాత్మిక పరిణామానికి రాజకీయ విముక్తి (స్వాతంత్ర్యం) అనేది తప్పనిసరి మొదటి అడుగు.

గాంధీ భారతదేశానికి తిరిగి రావడానికి చాలా సంవత్సరాల ముందే, అరబిందో నిష్క్రియాత్మక ప్రతిఘటనకు (Passive Resistance) మాస్టర్ బ్లూప్రింట్ గీశాడు.

• వ్యూహాలు (Tactics): బ్రిటిష్ వస్తువులు, బ్రిటిష్ కోర్టులు, బ్రిటిష్ పాఠశాలలను సమగ్రంగా, పూర్తిగా బహిష్కరించడం మరియు అన్యాయమైన పన్నులు చెల్లించడానికి నిరాకరించడం ఇందులో ఉన్నాయి.
• గాంధీతో కీలకమైన వ్యత్యాసం: అరబిందో దృష్టిలో అహింసా మార్గం అనేది కేవలం ఆచరణాత్మక రాజకీయ వ్యూహం మాత్రమే, దాన్ని ఒక నైతిక నియమంగా ఆయన చూడలేదు. బ్రిటిష్ పాలకుడు శాంతియుత నిరసనకారులపై క్రూరమైన, చట్టవిరుద్ధమైన హింసకు పాల్పడితే, సక్రియాత్మక సాయుధ ప్రతీకారం (Violent armed retaliation) చేయడం పూర్తిగా సమర్థనీయమని, అవసరమని, మరియు ధర్మబద్ధమని అరబిందో స్పష్టంగా పేర్కొన్నాడు.

• ఆధ్యాత్మిక జాతీయవాదం (Spiritual Nationalism): ఆయన దృష్టిలో జాతీయవాదం అనేది కేవలం ఒక రాజకీయ కార్యక్రమం లేదా ఆర్థిక డిమాండ్ కాదు; అది దేవుని నుండి ప్రత్యక్షంగా వచ్చిన మతం (సనాతన ధర్మం). ఆయన భారతదేశాన్ని కేవలం భౌగోళిక ప్రదేశంగా కాకుండా, సజీవంగా ఉన్న జగన్మాత (భవానీ మందిరం) గా చూశాడు.
• మానవ ఐక్యత (Human Unity): స్వార్థపూరిత సామ్రాజ్యవాద అధికారం కోసం భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడకూడదని, తన దైవిక విధిని నెరవేర్చడానికి పోరాడాలని ఆయన నమ్మాడు: ఆ విధి ఏంటంటే ప్రపంచానికి ఆధ్యాత్మిక గురువుగా ఉండటం. భౌగోళిక సరిహద్దులను చెరిపేస్తూ, సామరస్యపూర్వకమైన ఆధ్యాత్మిక ఐక్యత ఆధారంగా ఒక అంతిమ ప్రపంచ రాజ్యాన్ని (World State) ఆయన ఊహించాడు.

ఆయన సంక్లిష్టమైన తత్వశాస్త్రం ఇన్వల్యూషన్ (Involution) మరియు ఎవల్యూషన్ (Evolution) అనే ద్వంద్వ ప్రక్రియపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

• ఇన్వల్యూషన్ (సంకోచం): దైవిక ఆత్మ ఉద్దేశపూర్వకంగా అజ్ఞానంతో కూడిన భౌతిక పదార్థంలోకి "కుదించుకుపోయి" (దాగుకుని) కిందికి దిగివచ్చింది.
• ఎవల్యూషన్ (పరిణామం): భౌతిక పదార్థం మేల్కొంటూ తిరిగి భగవంతుని వైపుకు పైకి ఎదిగే నెమ్మదైన, బాధాకరమైన ప్రక్రియ ఇది.
• సాధారణ మనుషులే పరిణామక్రమంలో చివరి దశ కారని ఆయన నమ్మాడు. పూర్ణ యోగం (Integral Yoga) ద్వారా మానవాళి చివరకు సూపర్‌మైండ్ (Supermind) స్థాయికి పరిణామం చెందుతుందని, తద్వారా భూమిపై పరిపూర్ణమైన "దైవిక జీవితం (Divine Life)" వస్తుందని విశ్వసించాడు.

ఆధునిక జాతీయ-రాజ్యాన్ని ఆయన తీవ్రంగా విమర్శించాడు. అది "సమాజ ఇష్టాన్ని" ప్రతిబింబిస్తుందని చెప్పుకున్నప్పటికీ, వాస్తవానికి అది ఎప్పుడూ స్వార్థపూరిత, అహంకారంతో కూడిన రాజకీయ నాయకులు, బ్యూరోక్రాట్ల (ఉన్నతాధికారుల) చేతిలోనే బందీ అవుతుందని ఆయన వాదించాడు. ఇది మనుషులందరినీ ఒకే మూసలో పోస్తుంది, సృజనాత్మకతను, వ్యక్తిత్వాన్ని అణచివేస్తుంది, దీనికి "ఆత్మ" ఉండదు. నిజమైన ప్రగతి ఎప్పుడూ వ్యక్తి అంతర్గత ఆత్మ నుండే వస్తుంది కానీ, రాజ్యం విధించే చట్టాలు లేదా పోలీసుల లాఠీల నుండి ఎప్పటికీ రాదని ఆయన వాదించాడు.

కథ: మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ భారతీయ స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని ఒక మర్యాదపూర్వక మధ్యతరగతి డిబేట్ క్లబ్ నుండి మానవ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద ప్రజా ఉద్యమంగా మార్చేశారు. ఉదంతం: తన చర్మం రంగు కారణంగా దక్షిణాఫ్రికాలో రైలు నుండి బయటకు గెంటబడిన ఆయన, తనకి జరిగిన ఆ అవమానాన్నే ఒక శక్తివంతమైన తత్వశాస్త్రంగా ఆయుధంగా మలచుకున్నాడు. ఆయన రాజకీయాలు మతం, నైతికత, మరియు ప్రజా మనస్తత్వంతో విడదీయరాని విధంగా ముడిపడి ఉన్నాయి.

• ప్రధాన యంత్రాంగం: శత్రువును అణగదొక్కాలని, ఓడించాలని, లేదా అవమానించాలని సత్యాగ్రహి ఎన్నటికీ అనుకోడు. దానికి బదులుగా, ఇష్టపూర్వకంగా స్వీకరించే తీవ్రమైన స్వీయ బాధ (Self-suffering) మరియు అంతులేని ప్రేమ ద్వారా, అణచివేసేవాడి నిద్రపోతున్న అంతరాత్మను మేల్కొల్పి, అతని హృదయాన్ని మార్చడానికి (Change the heart) ప్రయత్నిస్తాడు. తద్వారా శత్రువును మిత్రుడిగా మారుస్తాడు.
• ఆయుధాలు: అన్యాయమైన చట్టాలకు సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన (Civil Disobedience), ఉపవాసం (నైతిక ఒత్తిడిగా, బ్లాక్ మెయిల్ గా కాదు), మరియు శాంతియుత సమ్మెలు (హర్తాల్స్).

థోరో మరియు టాల్‌స్టాయ్ లాగానే, ఆధునిక రాజ్యాన్ని గాంధీ తీవ్ర అనుమానంతో చూశాడు. కేంద్రీకృతమైన, వ్యవస్థీకృతమైన హింసకు ప్రతీకగా దానిని "ఆత్మలేని యంత్రం (Soulless machine)" అని పిలిచాడు.

• విమర్శ: రాజ్య చట్టాలు పోలీసు లాఠీలు, జైళ్ల భయంతో ప్రజలను విధేయులుగా మారుస్తాయి. దీనివల్ల నిజమైన నైతిక స్వేచ్ఛ నాశనమవుతుంది (జైలుకు భయపడి కాకుండా, మంచి చేయడం సరైనది కాబట్టి చేయాలి).
• ఆదర్శం (రామరాజ్యం): ఒక తాత్విక అరాచకవాదిగా (Philosophical Anarchist) ఆయన అంతిమ ఆదర్శం రామరాజ్యం (జ్ఞానోదయం పొందిన అరాచకత్వం - ఎలాంటి ప్రభుత్వమూ లేని రాజ్యం). స్వయం సమృద్ధి, స్వయం పాలన గల గ్రామాలతో (Village Republics) కూడిన రాజ్యరహిత సమాజాన్ని ఆయన ఊహించాడు. ఇక్కడ వ్యక్తులు తమ ఉన్నత నైతిక ప్రవర్తన ద్వారా తమను తామే పరిపూర్ణంగా పాలించుకుంటారు. అప్పుడు పోలీసులు, న్యాయస్థానాలు, సైన్యాల అవసరం పూర్తిగా ఉండదు.

గాంధీ దృష్టిలో అహింసా అంటే కేవలం చంపకుండా ఉండటం అనే ప్రతికూల చర్య కాదు; ఇది శత్రువులతో సహా సకల జీవుల పట్ల అంతులేని ప్రేమను చూపే అత్యంత సానుకూల, క్రియాశీల శక్తి.

• ధైర్యవంతుల ఆయుధం: అహింసను ఆచరించడానికి అపారమైన, మానవాతీత ధైర్యం కావాలని గాంధీ స్పష్టం చేశారు.
• కీలకమైన షరతు: ఒకవేళ పిరికితనానికి (భయంతో అన్యాయం నుండి పారిపోవడం), హింసకు మధ్య ఎంచుకోవాల్సి వస్తే, తాను హింసనే గట్టిగా సూచిస్తానని గాంధీ ప్రకటించారు. నిజమైన అహింసకు ఎలాంటి ఆయుధాలు లేకుండా, ఏమాత్రం బెదరకుండా, ద్వేషం లేకుండా బ్రిటిష్ తూటాల ముందు నిలబడే ధైర్యం కావాలి.

గాంధీ పాశ్చాత్య పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. తన హింద్ స్వరాజ్ పుస్తకంలో, బ్రిటిష్ పార్లమెంటుకు స్వంత అంతరాత్మ లేదని, అది బయటి ఒత్తిడితో మాత్రమే పనిచేస్తుందని విమర్శిస్తూ దాన్ని "గొడ్రాలు మరియు వేశ్య" గా తీవ్రంగా అభివర్ణించాడు.

• మెజారిటీ నియంతృత్వం: 51% మెజారిటీ ఓటుతో నైతిక సత్యం (Moral Truth) నిర్ణయించబడదని ఆయన వాదించాడు. ఉదారవాద ప్రజాస్వామ్యంలో, 49% మైనారిటీని పూర్తిగా అణచివేసి విస్మరించవచ్చు, ఇది కూడా ఒక రకమైన హింసే.
• పార్టీల అవినీతి: రాజకీయ పార్టీలను అధికార దాహంతో నడిచే అవినీతి యంత్రాలుగా ఆయన చూశాడు. ఇవి సత్యానికి సేవ చేయడానికి బదులు, సమాజాన్ని కృత్రిమంగా విభజించి పోరాడే వర్గాలుగా మారుస్తాయని భావించాడు.

• లోతైన సంప్రదాయం: ప్రజలతో మమేకం కావడానికి ఆయన ప్రాచీన మతపరమైన పదాలను (రామరాజ్యం, ధర్మం, తపస్సు) విస్తృతంగా ఉపయోగించాడు. సాంప్రదాయ గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను (చరఖా/రాట్నం ద్వారా) ప్రోత్సహించాడు. ఆధునిక, ఆత్మను హరించే భారీ పారిశ్రామిక యంత్రాలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. అవి మనుషుల శ్రమను లాగేసుకుని సామూహిక ఆకలిమరణాలకు దారితీస్తాయని వాదించాడు.
• రాడికల్ ఆధునికత (Radical Modernity): ఆయన సంప్రదాయ ఆహార్యం ఉన్నప్పటికీ, అంటరానితనాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించడంలో, వంటగదికే పరిమితమైన మహిళలను వీధుల్లో ఆందోళనల్లోకి తీసుకురావడంలో, హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను ప్రోత్సహించడంలో, మరియు జాతితో సంబంధం లేకుండా సార్వత్రిక మానవ హక్కులను డిమాండ్ చేయడంలో ఆయన పూర్తి ఆధునిక భావాలు గల వ్యక్తి.

కథ: డాక్టర్ భీమ్‌రావ్ రామ్‌జీ అంబేద్కర్ కొలంబియా యూనివర్సిటీ, LSE ల నుండి డాక్టరేట్లు పొందిన అత్యంత ప్రతిభావంతుడైన న్యాయశాస్త్రవేత్త. అయినా, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, తన మహర్ (అంటరాని) కులం కారణంగా ఆయన ఒక జంతువు కంటే హీనంగా చూడబడ్డాడు. దళితుల పక్షపాతిగా, ఆయన గాంధీతో తరచుగా విభేదించేవారు. గాంధీ కుల వ్యవస్థను లోపలి నుంచి ప్రేమతో "సంస్కరించాలి" అనుకుంటే, అంబేద్కర్ కులాన్ని ఒక నయంకాని క్యాన్సర్ గా భావిస్తూ, దాన్ని సమూలంగా నిర్మూలించాలని డిమాండ్ చేశారు.

హిందూ సమాజం శ్రేణీకృత అసమానత (Graded Inequality) అనే ప్రాణాంతక వ్యాధితో బాధపడుతోందని అంబేద్కర్ రోగనిర్ధారణ చేశారు.

• మూసివేయబడిన వర్గంగా కులం: వర్ణ వ్యవస్థ ప్రాథమికంగా సంఘ వ్యతిరేకమైనదని ఆయన వాదించారు. ఇది మనుషుల కలయికను నిరోధిస్తుంది, సమాజాన్ని శాశ్వతంగా విడిపోయి కొట్లాడుకునే వర్గాలుగా ఉంచుతుంది, ప్రజా స్ఫూర్తిని (Public spirit) చంపేస్తుంది.
• మూల కారణం (సగోత్రీయ వివాహాలు - Endogamy): తన అద్భుతమైన సామాజిక విశ్లేషణ ద్వారా, కులాంతర వివాహాలపై ఉన్న కఠిన నిషేధం (Endogamy) తరతరాలుగా కుల వ్యవస్థను సజీవంగా ఉంచుతున్న ప్రధాన యాంత్రిక ఇంజిన్ అని ఆయన గుర్తించారు.
• కుల నిర్మూలన (Annihilation of Caste): కుల వ్యవస్థను స్పష్టంగా సమర్థిస్తున్న శాస్త్రాల (మత గ్రంథాలు) అధికారాన్ని కొనసాగించినంత కాలం మర్యాదపూర్వక సామాజిక సంస్కరణ అసాధ్యమని ఆయన గట్టిగా నమ్మారు. ఆ గ్రంథాలనే డైనమైట్‌తో పేల్చేయాలని భావించారు. (ఉదంతం: దీన్ని నిరూపించడానికి, 1927లో నిషేధించబడిన మహద్ చెరువు నీటిని ఆయన బహిరంగంగా తాగారు, మరియు మనుస్మృతిని తగులబెట్టారు).

• కఠిన రాజ్యాంగవాదం (Strict Constitutionalism): రక్తపాతంతో కూడిన కమ్యూనిస్ట్ విప్లవాన్ని ఆయన పూర్తిగా తిరస్కరించారు. మరింత వివాదాస్పదంగా, స్వేచ్ఛా భారతదేశంలో గాంధీ శాసనోల్లంఘనను (సత్యాగ్రహం) కూడా ఆయన తిరస్కరించారు. చట్టేతర నిరసనలు "అరాచకత్వపు వ్యాకరణం (Grammar of Anarchy)" అని హెచ్చరించారు. మార్పు తీసుకురావడానికి కచ్చితమైన రాజ్యాంగ, చట్టబద్ధమైన, పార్లమెంటరీ పద్ధతులను మాత్రమే ఉపయోగించాలి.
• బలమైన కేంద్రం (Strong Center) డిమాండ్: అధికార వికేంద్రీకరణతో కూడిన గ్రామ రాజ్యాలను కోరుకున్న గాంధీకి భిన్నంగా, అంబేద్కర్ భారీ, శక్తివంతమైన కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని సమర్థించారు. భారతీయ గ్రామాలపై ఉన్న కాల్పనిక ప్రేమను తిరస్కరిస్తూ, గ్రామాన్ని "అజ్ఞానం, సంకుచితత్వం, మతతత్వానికి నిలయం" గా పిలిచారు. కేంద్ర పోలీసు రక్షణ లేకపోతే గ్రామంలోని ఆధిపత్య అగ్రవర్ణాలు దళిత మైనారిటీలను సులభంగా అణగదొక్కుతాయని భావించారు.
• స్టేట్ సోషలిజం: ప్రైవేట్ పెట్టుబడిదారుల చేతిలో నిమ్న కులాలు తీవ్ర ఆర్థిక దోపిడీకి గురికాకుండా ఉండటానికి, కీలకమైన భారీ పరిశ్రమలు, వ్యవసాయ భూమి ప్రభుత్వ (State) సొంతమై, దాని నిర్వహణలో ఉండాలని ఆయన కోరుకున్నారు.

• ప్రధాన తత్వశాస్త్రం: సామాజిక ప్రజాస్వామ్యం లేకుండా రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం పూర్తిగా అర్థరహితం అనేది ఆయన లోతైన అవగాహన. సమాజం ఒక దళితుడిని పబ్లిక్ బావిలో నీరు తాగనివ్వకపోతే, గుడిలోకి రానివ్వకపోతే, అతనికి రాజ్యాంగబద్ధమైన ఓటు హక్కు ఇచ్చి ఎలాంటి ప్రయోజనం లేదు.
• అపారమైన ప్రభావం: రాజ్యాంగ ప్రధాన రూపశిల్పిగా, మైనారిటీల రక్షణ కోసం రిజర్వేషన్లు, బలమైన ప్రాథమిక హక్కులను (Fundamental Rights) రాజ్యాంగంలో శాశ్వతంగా పొందుపరచడం ద్వారా ఆయన ఆలోచనలు భారతీయ రాజకీయ వ్యవస్థలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చాయి.
• ముగింపు (విమర్శ/ఫలితం): హిందూ మతంపై ఆయన చేసిన రాజీపడని రాడికల్ విమర్శ, సంప్రదాయవాదులను ఆయనకు బద్ధ శత్రువులుగా మార్చింది. తన జీవితకాలంలో హిందూ మతాన్ని సంస్కరించడం అసాధ్యమని గ్రహించి, "నేను హిందువుగా పుట్టాను, కానీ హిందువుగా చనిపోను" అని తాను చేసిన శపథాన్ని నిలబెట్టుకున్నారు. ఆధ్యాత్మిక సమానత్వం సాధించడానికి 1956లో దాదాపు ఐదు లక్షల మంది దళితులతో కలిసి బౌద్ధమతాన్ని (Buddhism) స్వీకరించారు.

కథ: స్వాతంత్ర్య భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఆకర్షణీయమైన ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ. ఆయన ఆధునిక భారత జాతీయ-రాజ్యానికి ప్రధాన రూపశిల్పి. తన అత్యున్నత బ్రిటిష్ విద్య, ఫాబియన్ సోషలిజం, మరియు గాంధేయ నైతికత ద్వారా తీవ్రంగా ప్రభావితమైన నెహ్రూ తత్వశాస్త్రం- లౌకికవాదం, భారీ శాస్త్రీయ మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం, ప్రచ్ఛన్నయుద్ధ (Cold War) సమయంలో అంతర్జాతీయ శాంతిని కాపాడటంపై దృష్టి సారించింది.

• ఆయన జాతీయవాదం విశాలమైనది, అందరినీ కలుపుకునే మిశ్రమ జాతీయవాదం (Composite Nationalism). ఇది ఇక్కడ నివసించే ప్రతి ఒక్కరికీ చెందుతుంది.
• ఇది తీవ్రమైన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేకత కలిగి ఉంటుంది, కానీ దూకుడుతో కూడినది (Aggressive) కాదు.
• మతతత్వ పార్టీలు (ముస్లిం లీగ్ లేదా హిందూ మహాసభ వంటివి) సమర్థించే సంకుచిత, మతపరమైన జాతీయవాదాన్ని ఆయన పూర్తిగా తిరస్కరించాడు. అది దేశాన్ని ముక్కలు చేస్తుందని నమ్మాడు.

నెహ్రూ రెండు ప్రమాదకరమైన తీవ్రవాదాల మధ్య "గోల్డెన్ మీన్ (సువర్ణ మధ్యేమార్గం)" ను వెతికారు. కమ్యూనిస్ట్ రష్యాలోని క్రూరమైన, స్వేచ్ఛను హరించే నియంతృత్వాన్ని, హింసను ఆయన ద్వేషించారు. అదే సమయంలో పాశ్చాత్య పెట్టుబడిదారీ విధానం (Capitalism) సృష్టించే తీవ్ర పేదరికం, స్వార్థపూరిత దురాశను కూడా ఆయన సమానంగా అసహ్యించుకున్నారు.

• భావన (The Concept): ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాదం (Democratic Socialism) అంటే, వాక్ స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుకుంటూనే, పూర్తిగా శాంతియుత, ప్రజాస్వామ్య, పార్లమెంటరీ మార్గాల ద్వారా సామ్యవాద లక్ష్యాలను (సంపద పునఃపంపిణీ, పేదరిక నిర్మూలన) సాధించడం.
• చిక్కులు (మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ - Mixed Economy): ఈ తత్వశాస్త్రం నేరుగా భారతదేశ విశిష్ట మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Mixed Economy) కి దారితీసింది. ప్రైవేట్ వ్యాపారాలు, పొలాలకు అనుమతి ఉంది. కానీ ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్దేశించే కీలక రంగాలను (రైల్వేలు, స్టీల్ ప్లాంట్లు, మైనింగ్, బ్యాంకింగ్) రాజ్యం (State) తన నియంత్రణలో ఉంచుకుంది. తద్వారా వచ్చే లాభాలు కొద్దిమంది సంపన్నులకు కాకుండా ప్రజా ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడతాయని భావించారు.

నెహ్రూ దృష్టిలో, లౌకికవాదం (ధర్మ నిరపేక్షత) అనేది జాతి మనుగడకు సంబంధించిన విషయం. ఇది పాశ్చాత్య (ఫ్రెంచ్) భావన లాగా మతానికి వ్యతిరేకంగా ఉండటం కాదు. అత్యంత మతతత్వం గల భారతదేశంలో, దీని అర్థం అన్ని మతాలను సమానంగా గౌరవించడం (సర్వ ధర్మ సమభావం) మరియు ప్రభుత్వ విధానం, చట్టాల తయారీ నుండి మతాన్ని పూర్తిగా, కచ్చితంగా వేరు చేయడం. దేశవిభజన రక్తపాతం తర్వాత భిన్నమైన మతాలున్న భారతదేశాన్ని విచ్ఛిన్నం కాకుండా కలిపి ఉంచే ఏకైక బంధం లౌకికవాదమేనని ఆయన భావించారు.

ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి ఓటు వేసే యాంత్రిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాదని, అదొక జీవన విధానం (Way of Life) అని నెహ్రూ నమ్మారు. దీనికి విపరీతమైన సహనం, శాంతియుత సహజీవనం, వ్యతిరేక అభిప్రాయాలను వినే స్వీయ-క్రమశిక్షణ అనే మానసిక దృక్పథం అవసరం. ముఖ్యంగా, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యం (సోషలిజం) లేకుండా రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం (ఓటింగ్) అసంపూర్ణమని, ప్రమాదకరమని ఆయన విశ్వసించారు. ఆకలితో చనిపోయే వ్యక్తికి ఓటుతో ఎలాంటి ప్రయోజనం ఉండదు.

సోవియట్ యూనియన్ వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణ నుండి స్ఫూర్తి పొందిన నెహ్రూ, అత్యంత పేద దేశంలో ఉన్న కొద్దిపాటి వనరులను స్వేచ్ఛా మార్కెట్ యొక్క అస్తవ్యస్త, స్వార్థపూరిత దురాశకు వదిలేయకూడదని నమ్మారు. కేంద్రీకృత పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five-Year Plans) మరియు బలమైన ప్రణాళికా సంఘం ద్వారా, భారీ మౌలిక సదుపాయాలైన డ్యామ్‌లు (వీటిని ఆయన "ఆధునిక భారతదేశ దేవాలయాలు" అని పిలిచారు), భారీ ఉక్కు పరిశ్రమలు, వ్యవసాయ నెట్‌వర్క్‌లను నిర్మించడానికి రాజ్యం కావాలనే జాతీయ నిధులను మళ్లించింది. ఈ ప్రణాళికాబద్ధమైన, ప్రభుత్వ నేతృత్వంలోని అభివృద్ధి, కొద్దిమంది గుత్తాధిపతులను ధనవంతులను చేయడానికి బదులు, సంపద కిందిస్థాయికి ప్రవహించి పేద పౌరులకు సామాజిక న్యాయం చేకూరుస్తుందని ఆయన విశ్వసించారు.

ఒంటరిగా ఉండే, దూకుడుగా ఉండే జాతీయవాదం నేరుగా ఫాసిజానికి, ప్రపంచ యుద్ధాలకు (నాజీ జర్మనీ లాగా) దారితీస్తుందని నెహ్రూ గమనించారు. ఒక దేశం స్వాతంత్ర్యం (జాతీయవాదం) సాధించిన తర్వాత, అది వెంటనే పరిణతి చెంది ప్రపంచంతో సహకరించుకోవాలని (అంతర్జాతీయవాదం) ఆయన వాదించారు. ఈ తత్వశాస్త్రం నుండే అలీనోద్యమం (NAM - Non-Aligned Movement) మరియు పంచశీల (Panchsheel - శాంతియుత సహజీవనానికి 5 సూత్రాలు) పుట్టాయి. స్వాతంత్ర్యం పొందిన, బలహీనమైన ఆసియా మరియు ఆఫ్రికన్ దేశాలను వినాశకరమైన అమెరికా-రష్యా ప్రచ్ఛన్నయుద్ధ (Cold War) ప్రాక్సీ యుద్ధాల నుండి దూరంగా ఉంచడమే నెహ్రూ లక్ష్యం.

• అపారమైన సేవలు: నిరక్షరాస్యత ఎక్కువగా ఉన్న దేశంలో ఆయన పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని విజయవంతంగా సంస్థాగతం చేశారు. కీలకమైన శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని (Scientific Temper) స్థాపించారు (IITలు, AIIMS, అంతరిక్ష పరిశోధనల స్థాపన). వీటన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, దేశ విభజన తర్వాత జరిగిన మత కల్లోలాల సమయంలో భారతదేశాన్ని ఐక్యంగా, లౌకిక రాజ్యంగా ఉంచారు.
• విమర్శలు: ఆయన ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక విధానాలు చివరకు ఊపిరి సలపనియని లైసెన్స్ రాజ్ (Licence Raj) గా మారిపోయాయి. ఇది నెమ్మదైన బ్యూరోక్రాటిక్ వృద్ధికి, భారీ అవినీతికి దారితీసింది. అంతేకాకుండా, ఆయన అత్యంత ఆదర్శవాద విదేశీ విధానం (పంచశీల కింద చైనాను నమ్మడం) 1962 ఇండో-చైనా యుద్ధంలో తీవ్రమైన, అవమానకరమైన దెబ్బను చవిచూసింది.

• శాస్త్రీయ దృక్పథం (Scientific Temper): జ్యోతిష్యం, మూఢనమ్మకాలను వదిలిపెట్టాలని, పేదరికాన్ని పరిష్కరించడానికి ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రం, తర్కం, హేతువాదాన్ని స్వీకరించాలని ఆయన భారతీయులను నిరంతరం కోరారు.
• ఫాసిజం/సామ్రాజ్యవాదం: ఈ రెండింటినీ కవల చెడులుగా (Twin evils) చూశారు; అవి రక్తదాహం గల పెట్టుబడిదారీ విధానం కుళ్ళిపోయిన అత్యున్నత రూపాలు.
• వ్యవసాయ సంస్కరణ: దోపిడీకి గురిచేసే జమీందారీ వ్యవస్థను చట్టబద్ధంగా రద్దు చేయడాన్ని సమర్థించారు, దున్నేవాడికే భూమి దక్కేలా చేశారు.

కథ: ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా ఆధునిక చరిత్రలోనే అత్యంత విషాదకరమైన, తీవ్రమైన సైద్ధాంతిక మార్పుకు గురైన వ్యక్తి. కాంగ్రెస్ నాయకులు "హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు రాయబారి" గా కీర్తించిన ఆయన.. ఒక అద్భుతమైన, పందిమాంసం తినే, పాశ్చాత్య పోకడలున్న లౌకిక న్యాయవాదిగా జీవితాన్ని ప్రారంభించారు. కానీ, రాజకీయంగా దూరం కావడం, అహంకార ఘర్షణలు, హిందూ మెజారిటీ పట్ల పెరుగుతున్న భయం.. ఆయనను రాజీపడని కాయిద్-ఎ-ఆజం (గొప్ప నాయకుడు) గా, ముస్లిం లీగ్‌కి మరియు పాకిస్తాన్ పితామహుడిగా నెమ్మదిగా మార్చాయి.

• దశ 1 (జాతీయవాది & రాజ్యాంగవాది): తన తొలి రోజుల్లో, జిన్నా లౌకికవాదం, హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత, మరియు రాజ్యాంగబద్ధమైన ఆందోళనలను దృఢంగా నమ్మారు. గాంధీ అనుసరించిన సామూహిక ఆందోళన పద్ధతులను ఆయన తీవ్రంగా ద్వేషించారు. ఖిలాఫత్ ఉద్యమ సమయంలో గాంధీ మతాన్ని రాజకీయాలతో కలపడాన్ని ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. ఇది మతపరమైన రాక్షసులను మేల్కొల్పుతుందని హెచ్చరించారు.
• దశ 2 (వేర్పాటువాది): 1937 ప్రాంతీయ ఎన్నికలు ఒక మలుపు. విజయం సాధించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ అహంకారంతో ముస్లిం లీగ్‌తో అధికారాన్ని పంచుకోవడానికి నిరాకరించినప్పుడు, ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన ఏకీకృత భారతదేశంలో, ముస్లింలు శాశ్వతంగా అణగదొక్కబడే మైనారిటీగా మిగిలిపోతారని జిన్నా నిర్ధారణకు వచ్చారు. రాజ్యాంగ "రక్షణల" డిమాండ్ల నుండి పూర్తిగా స్వతంత్ర సార్వభౌమ రాజ్యాన్ని డిమాండ్ చేసే దిశగా ఆయన తత్వశాస్త్రం భయంకరంగా మారిపోయింది.

ద్విజాతి సిద్ధాంతం (Two-Nation Theory) పాకిస్తాన్‌కు సైద్ధాంతిక పునాది. హిందువులు, ముస్లింలు ఒకే దేశంలో ఉంటున్న రెండు సామాజిక వర్గాలు కాదని, వారు పూర్తిగా వేర్వేరు భౌగోళిక ప్రాంతంలో నివసిస్తున్న రెండు వేర్వేరు జాతులు అని ఇది పేర్కొంది.

• వాదన: వారు రెండు భిన్నమైన మతపరమైన తత్వాలు, సామాజిక ఆచారాలు, సాహిత్యాలకు చెందినవారని జిన్నా వాదించారు. వారు పరస్పరం వివాహం చేసుకోరు, కలిసి భోజనం చేయరు. ముఖ్యంగా, వారి చారిత్రక ఇతిహాసాలు, హీరోలు పూర్తిగా భిన్నమైనవని (ఒకరి చారిత్రక హీరో మరొకరికి విలన్ అని) ఆయన ఎత్తిచూపారు.
• విమర్శ: భారతదేశం పంచుకున్న లోతైన మిశ్రమ సాంస్కృతిక చరిత్రను (ఆహారం, భాష, సంగీతం) ఇది పూర్తిగా విస్మరించింది. అంతేకాకుండా, ఈ సిద్ధాంతం చరిత్ర ద్వారా పూర్తిగా అబద్ధమని నిరూపించబడింది: భాషాపరమైన, ఆర్థిక హక్కులను నిరాకరిస్తే.. ఒక దేశాన్ని కలిపి ఉంచడానికి మతం మాత్రమే సరిపోదని 1971లో బంగ్లాదేశ్ రక్తసిక్త ఆవిర్భావం నిరూపించింది.

జిన్నా రాజ్యాంగ న్యాయశాస్త్రంలో దిట్ట. ముస్లింలను రక్షించడానికి, ఆయన మొదట తన ప్రసిద్ధ "14 సూత్రాలను" (14 Points) (సమాఖ్య వ్యవస్థ, మైనారిటీ రక్షణలను డిమాండ్ చేస్తూ) సమర్పించారు. కాంగ్రెస్ వీటిని పెద్దగా పట్టించుకోకపోవడంతో (నెహ్రూ రిపోర్ట్), అవమానంగా భావించి కొద్దికాలం లండన్‌లో స్వీయ ప్రవాసంలోకి వెళ్ళారు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, ఆయన ముస్లిం లీగ్‌ను అద్భుతంగా ఒక ప్రజా పార్టీగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. 1940లో, పాకిస్తాన్‌ను స్పష్టంగా డిమాండ్ చేస్తూ కుప్రసిద్ధ లాహోర్ తీర్మానాన్ని ఆమోదించారు. చర్చలు విఫలం కావడంతో విసుగు చెందిన ఆయన, 1946లో "ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ దినం" (Direct Action Day) కు పిలుపునిచ్చారు. దీనివల్ల కలకత్తాలో నియంత్రించలేని భారీ మతకల్లోలాలు చెలరేగాయి. ఇది అలిసిపోయిన బ్రిటిష్ వారిని, కాంగ్రెస్‌ను భారతదేశపు రక్తసిక్త విభజనను అంగీకరించేలా చేసింది.

కథ: మనబేంద్ర నాథ్ రాయ్ ఒక నమ్మశక్యం కాని జీవిత కథ కలిగిన అంతిమ మేధో సంచారి. ఉదంతం: ఆయన బెంగాల్‌లో సాయుధ జాతీయవాద బాంబుల తయారీదారుగా ప్రారంభమయ్యాడు. బ్రిటిష్ వారి నుండి తప్పించుకుని, అమెరికాకు, ఆపై మెక్సికోకు పారిపోయి, అక్కడ మెక్సికన్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీని స్థాపించాడు. లెనిన్ ఆయనను రష్యాకు ఆహ్వానించడంతో, సోవియట్ కొమింటర్న్‌లో ఒక అగ్ర నాయకుడయ్యాడు. అయితే, స్టాలిన్ చేసిన క్రూరమైన హత్యలను చూసి విసుగు చెంది, కమ్యూనిజాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి తన స్వంత తత్వశాస్త్రమైన రాడికల్ హ్యూమనిజం (నూతన మానవతావాదం) ను రూపొందించడానికి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు.

రాడికల్ హ్యూమనిజం (లేదా నూతన మానవతావాదం) అనేది అన్ని "వాదాలను" (ఇజమ్స్ - జాతీయవాదం, కమ్యూనిజం, పెట్టుబడిదారీ విధానం) వదిలిపెట్టి, విశ్వానికి కేంద్రంగా వ్యక్తిగత మానవుడిని ఉంచే తత్వశాస్త్రం. ఇది మూడు మూలస్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది: స్వేచ్ఛ, హేతువు, నైతికత (Freedom, Reason, and Morality).

• మానవుడే కొలమానం (Man as the Measure): వ్యక్తిగత మానవుడే అత్యున్నత సంస్థ అని రాయ్ ప్రకటించాడు. రాజ్యాలు, దేశాలు, వ్యవస్థలు కేవలం వ్యక్తికి సేవ చేయడానికే ఉంటాయి; "దేశం యొక్క కీర్తి" కోసం బలి ఇవ్వబడటానికి వ్యక్తి లేడు.
• హేతువు & లౌకిక నైతికత: మానవులు జీవపరంగా, సహజంగానే హేతుబద్ధమైనవారని ఆయన వాదించాడు. నైతికత ఏమిటో చెప్పడానికి మనకు మతం, పూజారులు లేదా దేవుడు అవసరం లేదు. నైతికత అనేది సామరస్యం కోసం పరిణామక్రమంలో వచ్చిన లౌకిక, జీవసంబంధమైన కోరిక.

20వ శతాబ్దపు రెండు ప్రధాన భావజాలాలపై దాడి చేయడం ద్వారా రాయ్ ఈ సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించాడు:

• మార్క్సిజంపై విమర్శ: ఆయన మార్క్సిజాన్ని తిరస్కరించాడు ఎందుకంటే దాని ప్రధాన భావన అయిన "ఆర్థిక నిర్ణయవాదం" (Economic determinism) మనుషులను కేవలం ఆర్థిక యంత్రాలుగా (Cogs) తగ్గించింది. మానవ మెదడు మరియు ఆలోచనల శక్తిని ఇది పూర్తిగా విస్మరించింది. ఇది నేరుగా క్రూరమైన సోవియట్ నియంతృత్వాలకు దారితీసింది, ఇక్కడ "గొప్ప ప్రయోజనం" కోసం లక్షలాది మంది చంపబడ్డారు.
• ఉదారవాద ప్రజాస్వామ్యంపై విమర్శ: పాశ్చాత్య పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఆయన తిరస్కరించాడు. ఎందుకంటే ఇది మనుషులను అవినీతి, అధికార దాహంతో ఉన్న రాజకీయ పార్టీలచే మానిప్యులేట్ (మభ్యపెట్టబడే) చేయబడే విడిపోయిన, అజ్ఞాన ఓటర్లుగా చూస్తుంది.
• ఆదర్శవంతమైన పరిష్కారం (The Utopian Solution): అవినీతి రాజకీయ పార్టీలు లేకుండా, సమాజాన్ని నేరుగా మార్గనిర్దేశం చేసే అత్యంత విద్యావంతులైన, లోతైన నైతికత కలిగిన వ్యక్తులతో కూడిన స్థానిక "ప్రజా కమిటీల" (People's Committees) పై నిర్మించిన పార్టీ రహిత ప్రజాస్వామ్యాన్ని (Partyless Democracy) ఆయన ప్రతిపాదించాడు. (ఇది చాలా ఆదర్శవంతమైనది, ఆచరణ సాధ్యం కానిదని విస్తృతంగా విమర్శించబడింది).

నరేంద్రనాథ్ భట్టాచార్యగా జన్మించిన ఆయన, సాయుధ తిరుగుబాటు కోసం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఆయుధాలను స్మగ్లింగ్ చేశాడు. మార్క్సిజం ద్వారా తన అద్భుతమైన ప్రపంచ ప్రయాణం తర్వాత, భారతదేశానికి తిరిగి రాగానే, బ్రిటిష్ వారికి పట్టుబడి, 6 సంవత్సరాలు కఠిన కారాగారంలో గడిపాడు. అక్కడ ఆయన విపరీతంగా రాశాడు. ఆయన బృహత్తర గ్రంథమైన (Magnum opus) "రీజన్, రొమాంటిసిజం అండ్ రివల్యూషన్ (Reason, Romanticism and Revolution)" లో ఆయన తన మేధోపరమైన మార్పును వివరించాడు. అక్కడ ఆయన అధికారికంగా తన కమ్యూనిస్ట్ గతాన్ని సమాధి చేసి, నూతన మానవతావాదానికి బ్లూప్రింట్ గీశాడు.

కథ: డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా ఒక భయంకరమైన స్వతంత్ర, అత్యంత అసలైన (Original) సోషలిస్ట్ ఆలోచనాపరుడు. జర్మనీలో విద్యాభ్యాసం చేసిన ఆయన, ఐరోపా సోషలిజాన్ని గుడ్డిగా కాపీ చేయడానికి నిరాకరించాడు. యూరోపియన్ మార్క్సిస్టులు ప్రపంచంలో "వర్గం" (ధనిక vs పేద) మాత్రమే ఏకైక సమస్య అని నమ్మగా, భారతదేశంలో కులం అనేది వర్గం కంటే పాత, లోతైన, అత్యంత విషపూరితమైన దురాచారమని లోహియా గుర్తించాడు.

• సామ్యవాదం భారతీయీకరణ: పూర్తిగా భారతీయ రకమైన సోషలిజాన్ని నిర్వచించడం ఆయన సాధించిన గొప్ప విజయం. ఆయన మార్క్సిస్ట్ ఆర్థిక సమానత్వాన్ని, గాంధేయ అహింసను, అంబేద్కర్ కుల వ్యతిరేక పోరాటాన్ని మిళితం చేశాడు.
• కాంగ్రెసేతర వాదం (Non-Congressism): 1960లలో, నెహ్రూ కాంగ్రెస్ పార్టీ గుత్తాధిపత్యాన్ని చూసి విసుగు చెందిన లోహియా, "కాంగ్రెసేతర వాదం" అనే అత్యంత విజయవంతమైన రాజకీయ వ్యూహాన్ని రూపొందించాడు. కాంగ్రెస్‌ను ఓడించి ప్రజాస్వామ్యాన్ని రక్షించడానికి విడిపోయిన ప్రతిపక్ష పార్టీలన్నీ (లెఫ్ట్ మరియు రైట్) ఏకం కావాలని కోరాడు.
• వెనుకబడిన వర్గాల పక్షపాతి: మండల్ కమిషన్‌కు దశాబ్దాల ముందే, పాలనలో వెనుకబడిన కులాలు, మహిళలు, మైనారిటీలకు భారీ రిజర్వేషన్లు (60%) కల్పించాలని ఆయన గట్టిగా వాదించాడు.

• 1. పురుషులు మరియు మహిళల మధ్య పూర్తి సమానత్వం కోసం (లింగం).
• 2. కుల వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా (సామాజికం).
• 3. జాతుల సమానత్వం కోసం మరియు సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా (రంగు).
• 4. ప్రైవేట్ ఆస్తికి వ్యతిరేకంగా మరియు ఆర్థిక సమానత్వం కోసం (వర్గం).
• 5. ఇతర దేశాల్లో అన్యాయమైన విదేశీ జోక్యానికి వ్యతిరేకంగా (ప్రపంచం).
• 6. శాసనోల్లంఘనను ప్రోత్సహిస్తూ, సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధాలకు వ్యతిరేకంగా (శాంతి).
• 7. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలపై దాడులకు వ్యతిరేకంగా (స్వేచ్ఛ).

లోహియా ఆచరణశీలి. ఉదంతం: 1942 నాటి భారీ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సమయంలో, అగ్ర నాయకులందరూ (గాంధీ, నెహ్రూ) అరెస్టయినప్పుడు, లోహియా అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లి, విప్లవాన్ని సజీవంగా ఉంచడానికి రహస్యంగా రేడియో స్టేషన్‌ను (కాంగ్రెస్ రేడియో) వీరోచితంగా నడిపాడు.

స్వతంత్ర భారతదేశంలో, ఆయన ఉన్నత వర్గాల ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ "అంగ్రేజీ హటావో" (ఇంగ్లీష్ తొలగించండి) ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించాడు. ఇంగ్లీషును అధికార భాషగా ఉంచడం అంటే, ప్రాంతీయ భాషలు మాట్లాడే సామాన్య ప్రజలపై ఉన్నత వర్గాల ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించడానికి చేస్తున్న ఉద్దేశపూర్వక కుట్ర అని ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు.

• నాలుగు స్తంభాల రాజ్యం (చౌఖంబా రాజ్యం): న్యూఢిల్లీలో భారీగా అధికార కేంద్రీకరణ జరగడాన్ని లోహియా ద్వేషించాడు. ఆయన భారీ వికేంద్రీకరణను ప్రతిపాదించాడు. అధికారం మరియు పన్నులు రాజ్యపు నాలుగు స్తంభాలలో సమానంగా పంచబడాలి: గ్రామం, జిల్లా, రాష్ట్రం మరియు కేంద్రం. (కొన్నిసార్లు ఆయన 5వ స్తంభాన్ని కూడా జోడించాడు: ప్రపంచ ప్రభుత్వం).
• అన్న సేన (Food Army): భారతదేశంలోని భారీ వ్యవసాయ సంక్షోభాన్ని, తరచుగా వచ్చే కరువులను పరిష్కరించడానికి, ఆయన ఒక రాడికల్ పరిష్కారాన్ని ప్రతిపాదించాడు: బంజరు భూములను సాగు చేయడానికి, కాలువలు త్రవ్వడానికి, యుద్ధ ప్రాతిపదికన ఆహార ఉత్పత్తిని పెంచడానికి నిరుద్యోగ యువకులతో క్రమశిక్షణతో కూడిన "ల్యాండ్ ఆర్మీ" (అన్న సేన) ని తయారుచేయాలి.

కథ: జయప్రకాశ్ నారాయణ్ (JP) లేదా "లోక్ నాయక్" (ప్రజా నాయకుడు) ఆధునిక భారతదేశపు నైతిక దిక్సూచి. ఆయన జీవితంలో మూడు దశలు ఉన్నాయి: అమెరికాలో ఒక ఉగ్ర మార్క్సిస్ట్ → స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ఒక డెమోక్రటిక్ సోషలిస్ట్ హీరో → అధికారాన్ని వదులుకున్న గాంధేయ సాధువు. అయినప్పటికీ, తన 70వ పడిలో, ఇందిరా గాంధీ నియంతృత్వ ఎమర్జెన్సీని (1975) విధించినప్పుడు, ఈ వృద్ధ, అనారోగ్యంతో ఉన్న వ్యక్తి రిటైర్మెంట్ నుండి బయటకు వచ్చి, ఒక భారీ విద్యార్థి తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించి, "సంపూర్ణ విప్లవం" (Total Revolution) కు పిలుపునిచ్చి భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని రక్షించాడు.

సంపూర్ణ విప్లవం అనేది JP అంతిమ తత్వశాస్త్రం. ఇది రక్తపాతంతో కూడిన, హింసాత్మక తిరుగుబాటు కాదు. ఇది అవినీతిమయమైన భారతీయ సమాజాన్ని సమూలంగా మార్చడానికి ఉద్దేశించిన శాంతియుత, సమగ్ర సామూహిక మేల్కొలుపు:

• రాజకీయ: రాజకీయ అవినీతిని నిర్మూలించడం, పార్టీ రహిత ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించడం.
• ఆర్థిక: గ్రామీణ నిరుద్యోగాన్ని అరికట్టడానికి భారీ కర్మాగారాల నుండి వికేంద్రీకృత, గ్రామస్థాయి పరిశ్రమల వైపు మళ్లడం.
• సామాజిక/విద్యా: కుల వ్యవస్థను పూర్తిగా నిర్మూలించడం, బట్టీ పట్టే పనికిరాని బ్రిటిష్ విద్యా విధానాన్ని సంస్కరించడం, మానవ నైతిక చైతన్యాన్ని పెంచడం.

• అధికార త్యాగం: చాలా మంది రాజకీయ నాయకులలా కాకుండా, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, నెహ్రూ ఆఫర్ చేసిన మంత్రివర్గ పదవులన్నింటినీ ఆయన ప్రసిద్ధంగా తిరస్కరించాడు (జీవన్‌దాన్). బదులుగా, ఆయన వినోబా భావే ప్రారంభించిన భూదాన్ ఉద్యమం లో చేరాడు. భూమిలేని పేదలకు స్వచ్ఛందంగా భూమిని దానం చేయమని ధనిక భూస్వాములను వేడుకుంటూ ఊరూరూ తిరిగాడు.
• ప్రజాస్వామ్య రక్షకుడు: ఆయన చేసిన గొప్ప సేవ 1970లలో జరిగింది. ఎమర్జెన్సీ వల్ల ప్రజాస్వామ్యం ఊపిరాడక చనిపోతున్నప్పుడు, బాగా విడిపోయి, ఒకరితో ఒకరు పోట్లాడుకునే ప్రతిపక్ష పార్టీలను విజయవంతంగా ఏకం చేసి ఒకే సంస్థగా (జనతా పార్టీ) మార్చాడు. శాంతియుత ఎన్నికల ద్వారా నియంతృత్వాన్ని విజయవంతంగా కూలదోశాడు.

M.N. రాయ్ లాగానే, JP కూడా పాశ్చాత్య పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం పట్ల తీవ్ర నిరాశ చెందాడు. పార్టీల వ్యవస్థ సహజంగానే విపరీతమైన అవినీతికి దారితీస్తుందని, బ్లాక్ మనీని వాడుకుంటుందని, సేంద్రీయంగా కలిసివున్న గ్రామీణ సమాజాన్ని కృత్రిమంగా కొట్లాడుకునే వర్గాలుగా విడదీస్తుందని ఆయన నమ్మాడు. గ్రామ సభల్లో పార్టీ టిక్కెట్లు లేదా కుల సమీకరణాల ఆధారంగా కాకుండా, వారి నైతిక ప్రవర్తన, సేవా గుణం ఆధారంగా అభ్యర్థులను ఏకాభిప్రాయంతో ఎంపిక చేసే పార్టీ రహిత ప్రజాస్వామ్యాని (Partyless Democracy) కి ఆయన గట్టిగా మద్దతు పలికాడు.

పూర్తిగా వర్తిస్తాయి. సమకాలీన భారతీయ రాజకీయాలు సరిగ్గా JP దేని గురించి హెచ్చరించాడో ఆ జాడ్యాలతోనే తీవ్రంగా బాధపడుతున్నాయి: విచ్చలవిడి అవినీతి, కార్పొరేట్ డబ్బు అపారమైన ప్రభావం, రాజకీయాల నేరమయం, మరియు సంపద విపరీతమైన కేంద్రీకరణ.

JP చేసిన ప్రధాన డిమాండ్లు—సమగ్ర ఎన్నికల సంస్కరణలు, అవినీతి రాజకీయ నాయకులను మధ్యంతరంగా వెనక్కి పిలిపించే ప్రజాస్వామ్య "రైట్ టు రీకాల్" (Right to Recall), మరియు లోతైన అట్టడుగు స్థాయి వికేంద్రీకరణ (పంచాయతీ రాజ్‌కు నిజమైన ఆర్థిక అధికారం ఇవ్వడం)—ఈనాటికీ పరిష్కారం కాని అత్యంత తక్షణ అవసరాలుగా మిగిలిపోయాయి.

బీహార్‌లో జన్మించిన ఆయన, అమెరికాలో చదువుకున్నాడు. అక్కడ చిన్నాచితకా పనులు (పండ్ల తోటల్లో, మెకానిక్ గా) చేస్తూ మార్క్సిజానికి ఆకర్షితుడయ్యాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి 1934లో INC (కాంగ్రెస్) లోపల కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీని స్థాపించాడు. ఆయన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ఒక దిగ్గజ హీరో (ఉదంతం: అజ్ఞాత ప్రతిఘటనకు నాయకత్వం వహించడానికి ఆయన హజారీబాగ్ జైలు గోడలు దూకి సాహసోపేతంగా తప్పించుకున్నాడు). ఆ తర్వాత, ఆయన మార్క్సిజం నుండి గాంధేయ సర్వోదయ వైపుకు మారాడు. నిజమైన విప్లవానికి కేవలం ప్రభుత్వం మారడం మాత్రమే సరిపోదని, మానవ నైతికతలో మార్పు రావాలని నిరూపించాడు.

తన అద్భుతమైన గ్రంథం "ఎ ప్లీ ఫర్ రీకన్‌స్ట్రక్షన్ ఆఫ్ ఇండియన్ పాలిటీ" లో, పైస్థాయిలో బరువుగా ఉండే పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ స్థానంలో వికేంద్రీకృత పిరమిడ్ నిర్మాణాన్ని JP ప్రతిపాదించాడు:

• పునాది (The Base): ఏ రాజకీయ పార్టీల ప్రమేయం లేకుండా ఏకాభిప్రాయంతో తనను తాను పాలించుకునే గ్రామ సభ (Gram Sabha) దీనికి పునాదిగా ఉంటుంది.
• పైకి ప్రవహించడం (Upward Flow): గ్రామ సభ పరోక్షంగా ప్రాంతీయ కౌన్సిల్‌లకు ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటుంది, వారు ప్రాంతీయ కౌన్సిల్‌లను ఎన్నుకుంటారు, చివరకు జాతీయ పార్లమెంటును ఎన్నుకుంటారు.
• లక్ష్యం (The Goal): దీనివల్ల రాజకీయ అధికారం కచ్చితంగా కింది నుంచి పైకి (Bottom-up) ప్రవహించేలా నిర్ధారిస్తుంది. ఇది సమాజాన్ని సేంద్రీయంగా ఐక్యంగా ఉంచుతుంది, రాజకీయ నాయకులను నేరుగా గ్రామానికి జవాబుదారీగా ఉంచుతుంది.